17 sierpnia 1943 roku w Nowym Jorku urodził się Robert De Niro – aktor, reżyser i producent, jedna z największych postaci amerykańskiego kina ostatniego półwiecza.
Dorastał na Manhattanie w rodzinie artystów. Jego ojciec, Robert De Niro Sr., był malarzem, matka Virginia Admiral – malarką i poetką. Aktorstwa uczył się m.in. w Stella Adler Conservatory i Actors Studio. Pierwsze role filmowe zagrał w latach 60., lecz prawdziwy przełom nastąpił dzięki współpracy z Brianem De Palmą, a przede wszystkim z Martinem Scorsesem.
Ulice nędzy (1973) rozpoczęły jeden z najważniejszych aktorsko-reżyserskich duetów w historii kina. Rok później De Niro zagrał młodego Vita Corleone w Ojcu chrzestnym II Francisa Forda Coppoli i otrzymał pierwszego Oscara. Później przyszły Travis Bickle w Taksówkarzu, Michael w Łowcy jeleni i Jake LaMotta we Wściekłym Byku. Za tę ostatnią kreację zdobył drugiego Oscara – tym razem dla najlepszego aktora.
De Niro zasłynął z niezwykle intensywnego przygotowywania się do ról. Do Taksówkarza zdobył licencję taksówkarza i jeździł po Nowym Jorku, do Wściekłego Byka trenował boks, a następnie znacznie przytył, aby zagrać starszego LaMottę.
Nie pozwolił się jednak zamknąć w rolach gangsterów i outsiderów. Grał w dramatach, komediach, thrillerach i kinie historycznym – od Dawno temu w Ameryce i Misji, przez Przebudzenia i Gorączkę, po Depresję gangstera i Poznaj mojego tatę.
Szczególne miejsce w jego karierze zajmuje Martin Scorsese. Ich współpraca obejmuje m.in. Ulice nędzy, Taksówkarza, New York, New York, Wściekłego Byka, Króla komedii, Chłopców z ferajny, Przylądek strachu, Kasyno, Irlandczyka i Czas krwawego księżyca.
De Niro próbował również reżyserii, realizując Prawo Bronxu (1993) i Dobrego agenta (2006). W 2003 roku otrzymał AFI Life Achievement Award – najwyższe wyróżnienie American Film Institute za całokształt kariery.
Od Vita Corleone i Travisa Bickle’a po Jake’a LaMottę i Neila McCauleya – De Niro stworzył galerię bohaterów, bez których trudno wyobrazić sobie historię amerykańskiego kina ostatnich sześciu dekad.
Filmografia (wybór)
Najważniejsze pozycje chronologicznie:
1968 – Pozdrowienia (Greetings)
1970 – Cześć, mamo! (Hi, Mom!)
1973 – Ulice nędzy (Mean Streets)
1973 – Uderzaj powoli w bęben (Bang the Drum Slowly)
1974 – Ojciec chrzestny II (The Godfather Part II)
1976 – Taksówkarz (Taxi Driver)
1976 – Wiek XX (1900 / Novecento)
1977 – New York, New York
1978 – Łowca jeleni (The Deer Hunter)
1980 – Wściekły Byk (Raging Bull)
1981 – Prawdziwe wyznania (True Confessions)
1982 – Król komedii (The King of Comedy)
1984 – Dawno temu w Ameryce (Once Upon a Time in America)
1984 – Zakochać się (Falling in Love)
1985 – Brazil
1986 – Misja (The Mission)
1987 – Nietykalni (The Untouchables)
1987 – Harry Angel (Angel Heart)
1988 – Zdążyć przed północą (Midnight Run)
1990 – Przebudzenia (Awakenings)
1990 – Chłopcy z ferajny (Goodfellas)
1991 – Przylądek strachu (Cape Fear)
1993 – Chłopięcy świat (This Boy’s Life)
1993 – Prawo Bronxu (A Bronx Tale)
1995 – Gorączka (Heat)
1995 – Kasyno (Casino)
1996 – Uśpieni (Sleepers)
1997 – Cop Land
1997 – Fakty i akty (Wag the Dog)
1998 – Ronin
1999 – Depresja gangstera (Analyze This)
2000 – Poznaj mojego tatę (Meet the Parents)
2012 – Poradnik pozytywnego myślenia (Silver Linings Playbook)
2015 – Praktykant (The Intern)
2019 – Joker
2019 – Irlandczyk (The Irishman)
2023 – Czas krwawego księżyca (Killers of the Flower Moon)
Najważniejsze nagrody
De Niro zdobył dwa Oscary:
1975 – Najlepszy Aktor Drugoplanowy – Ojciec chrzestny II
1981 – Najlepszy Aktor – Wściekły Byk
Do tego dochodzą nominacje za Taksówkarza, Łowcę jeleni, Przebudzenia, Przylądek strachu, Poradnik pozytywnego myślenia oraz – jako producent – Irlandczyka.
W 2003 roku otrzymał AFI Life Achievement Award. AFI uzasadniało wyróżnienie m.in. stworzeniem przez De Niro jednych z najbardziej złożonych postaci w historii kina amerykańskiego.
Do najważniejszych wyróżnień za całokształt należy także Cecil B. DeMille Award przyznana podczas Złotych Globów.
15 ról, które pokazują geniusz Roberta De Niro
Nie jest to ranking, a raczej 15 ról, które pozwalają zobaczyć skalę De Niro jako aktora.
1. Vito Corleone – Ojciec chrzestny II (1974)
Reż. Francis Ford Coppola
De Niro stanął przed niemal niemożliwym zadaniem: miał zagrać młodszą wersję postaci stworzonej przez Marlona Brando, nie kopiując Brando.
Efekt przyniósł mu pierwszego Oscara. Minimalistyczna kreacja opiera się na spojrzeniu, sposobie poruszania się, głosie i stopniowym ujawnianiu bezwzględności Vita.
2. Travis Bickle – Taksówkarz (1976)
Reż. Martin Scorsese
Samotny weteran wojny w Wietnamie pracuje nocami jako nowojorski taksówkarz i coraz bardziej pogrąża się w obsesjach.
Jedna z definiujących kreacji amerykańskiego kina lat 70. Travis jednocześnie odpycha i fascynuje.
A „You talkin’ to me?” przeszło do historii filmu.
3. Michael Vronsky – Łowca jeleni (1978)
Reż. Michael Cimino
De Niro pokazuje tu znacznie bardziej powściągliwe oblicze. Michael wraz z przyjaciółmi trafia z robotniczego miasteczka do piekła wojny w Wietnamie.
To rola zbudowana nie tylko na dialogach, ale również na tym, czego bohater nie potrafi powiedzieć.
4. Jake LaMotta – Wściekły Byk (1980)
Reż. Martin Scorsese
Jeśli trzeba wskazać jedną rolę będącą demonstracją możliwości De Niro, można wybrać właśnie tę.
Nie chodzi tylko o słynną fizyczną transformację. De Niro pokazuje człowieka niszczonego przez zazdrość, przemoc i własną niemożność funkcjonowania poza ringiem.
Oscar numer dwa.
5. Rupert Pupkin – Król komedii (1982)
Reż. Martin Scorsese
De Niro robi coś kompletnie innego. Pupkin marzy o zostaniu sławnym komikiem i jest absolutnie przekonany o własnym talencie. Kreacja jest jednocześnie zabawna, żenująca, niepokojąca i tragiczna. Prawdopodobnie jedna z najbardziej niedocenianych ról De Niro.
6. David „Noodles” Aaronson – Dawno temu w Ameryce (1984)
Reż. Sergio Leone
Gangster oglądający własne życie przez pryzmat pamięci, poczucia winy i utraconego czasu.
De Niro gra Noodlesa na przestrzeni dziesięcioleci. Leone daje mu długie chwile ciszy, a aktor potrafi wykorzystać je równie skutecznie jak dialog.
7. Al Capone – Nietykalni (1987)
Reż. Brian De Palma
Rola nie jest duża, ale De Niro zamienia Capone w niemal operową postać – czarującą, teatralną i w jednej chwili zdolną do przerażającej przemocy.
8. Jack Walsh – Zdążyć przed północą (1988)
Reż. Martin Brest
Bardzo ważny wybór, jeżeli chcemy pokazać pełnię talentu, a nie tylko wielkie dramaty.
De Niro jako łowca nagród eskortujący gadatliwego księgowego granego przez Charlesa Grodina udowodnił, że jego śmiertelnie poważna ekranowa persona może być fantastycznym narzędziem komediowym.
9. Leonard Lowe – Przebudzenia (1990)
Reż. Penny Marshall
Pacjent od dziesięcioleci pozostający w stanie katatonicznym zostaje poddany eksperymentalnej terapii.
Jedna z najbardziej delikatnych kreacji De Niro i dowód, że nie potrzebuje gangsterskiego świata ani agresji, żeby całkowicie zawładnąć ekranem.
10. Max Cady – Przylądek strachu (1991)
Reż. Martin Scorsese
De Niro jako czyste zagrożenie. Cady jest inteligentny, metodyczny i przerażający właśnie dlatego, że doskonale wie, co robi. Aktor ponownie radykalnie zmienił ciało i wygląd dla roli.
11. Dwight Hansen – Chłopięcy świat (1993)
Reż. Michael Caton-Jones
Obok młodego Leonardo DiCaprio De Niro stworzył wyjątkowo nieprzyjemny portret przemocowego ojczyma.
Nie ma tutaj gangsterskiej charyzmy. Jest małość człowieka wykorzystującego władzę nad słabszymi.
12. Neil McCauley – Gorączka (1995)
Reż. Michael Mann
Profesjonalny złodziej żyjący według zasady, że niczego nie wolno posiadać, jeśli nie można porzucić tego w trzydzieści sekund.
I oczywiście historyczne spotkanie na ekranie Roberta De Niro kontra Al Pacino.
Obaj występowali w Ojcu chrzestnym II, ale nie dzielili tam scen. Dopiero Gorączka dała widzom słynną rozmowę przy stoliku.
13. Sam „Ace” Rothstein – Kasyno (1995)
Reż. Martin Scorsese
De Niro jest tutaj zupełnym przeciwieństwem Joe Pesciego. Ace kontroluje, analizuje, organizuje. Chaos stopniowo zaczyna jednak niszczyć perfekcyjnie skonstruowany świat. To również jedna z najbardziej stylowych ról w jego karierze – kostiumy Ace’a są niemal osobnym bohaterem filmu.
14. Frank Sheeran – Irlandczyk (2019)
Reż. Martin Scorsese
To rola, która nabiera pełnego znaczenia dopiero w ostatniej części filmu. Stary De Niro patrzy tutaj na świat gangsterów zupełnie inaczej niż młody De Niro z lat 70. i 80. Nie ma romantyzmu. Pozostają czas, samotność i konsekwencje dokonanych wyborów.
15. William Hale – Czas krwawego księżyca (2023)
Reż. Martin Scorsese
I świetne zamknięcie wyboru piętnastki.
De Niro ma 80 lat i nadal potrafi stworzyć postać, której uprzejmość jest bardziej niepokojąca niż otwarta agresja.
Hale nie przypomina Travisa, LaMotty czy Maxa Cady’ego. I właśnie dlatego warto umieścić go na liście – pokazuje, że aktor po sześciu dekadach nadal potrafił znaleźć nowe środki wyrazu.
W pierwszej piętnastce nie zmieściły się role:
Ulice nędzy – Johnny Boy
1900 – Alfredo
New York, New York – Jimmy Doyle
Misja – Rodrigo Mendoza
Harry Angel – Louis Cyphre
Chłopcy z ferajny – Jimmy Conway
Prawo Bronxu – Lorenzo
Fakty i akty – Conrad Brean
Ronin – Sam
Depresja gangstera – Paul Vitti
Poznaj mojego tatę – Jack Byrnes
Poradnik pozytywnego myślenia – Pat Sr.
Metoda De Niro
Z De Niro wiąże się pojęcie Method Acting, ale sprowadzanie jego warsztatu do „przytył do Wściekłego Byka” bardzo go spłyca.
Najciekawsze jest to, jak różnymi środkami potrafi budować postać.
Travis – nerwowość.
Vito – spokój.
LaMotta – fizyczność.
Pupkin – nieznośna pewność siebie.
Noodles – cisza.
Cady – demonstracyjna obecność.
McCauley – kontrola.
Sheeran – emocjonalne zamknięcie.
AFI zwraca uwagę właśnie na zdolność De Niro do tworzenia niezwykle złożonych bohaterów i na pewność, z jaką aktor prowadzi postać nawet wtedy, kiedy sama postać nie wie, dokąd zmierza.
Kilka ciekawostek
De Niro i Scorsese nakręcili razem dziesięć pełnometrażowych filmów fabularnych – współpraca rozpoczęła się Ulicami nędzy w 1973 roku i pół wieku później doprowadziła do Czasu krwawego księżyca.
Przygotowując się do Wściekłego Byka, De Niro trenował z prawdziwym Jake’em LaMottą i stoczył kilka autentycznych walk bokserskich.
Przy Taksówkarzu uzyskał licencję taksówkarza i pracował jako kierowca w Nowym Jorku.
W Ojcu chrzestnym II znaczną część dialogów wypowiada po sycylijsku.
De Niro był współzałożycielem Tribeca Film Festival, powstałego po zamachach z 11 września jako element działań na rzecz ożywienia dolnego Manhattanu.
Sam stanął za kamerą tylko dwukrotnie: przy znakomitym Prawie Bronxu oraz Dobrym agencie.
Bibliografia i źródła
AFI
IMDb
Filmweb
Best of Robert De Niro Compilation (Amazon/MGM)