20 sierpnia 1937 roku w Moskwie urodził się Andriej Konczałowski (Andrei Konchalovsky) – reżyser, scenarzysta i producent, którego ponad sześćdziesięcioletnia kariera połączyła kino radzieckie, rosyjskie, europejskie i amerykańskie.
Pochodzi z rodziny silnie związanej z rosyjską kulturą. Jego ojcem był poeta Siergiej Michałkow, a młodszym bratem – reżyser Nikita Michałkow. Początkowo Konczałowski przygotowywał się do kariery muzycznej, jednak zainteresowanie kinem zaprowadziło go do moskiewskiego WGIK-u, gdzie studiował reżyserię u Michaiła Romma.
W młodości zaprzyjaźnił się z Andriejem Tarkowskim. Wspólnie pracowali nad scenariuszami Walca i skrzypiec, Dzieciństwa Iwana oraz Andrieja Rublowa. Samodzielną karierę reżyserską rozpoczął od Pierwszego nauczyciela (1965), po którym powstały m.in. Historia Asi Klaczinej, Szlacheckie gniazdo i znakomita adaptacja Czechowa – Wujaszek Wania.
Kulminacją radzieckiego okresu twórczości stała się monumentalna Syberiada (1978) – wielopokoleniowa opowieść nagrodzona Grand Prix Jury w Cannes.
W latach 80. Konczałowski rozpoczął niezwykły amerykański etap kariery. Zrealizował Kochanków Marii, Uciekający pociąg, Duet na jeden instrument, Wstydliwych ludzi, Homera i Eddiego, a nawet hollywoodzkie kino akcji – Tango i Cash.
Po powrocie do Europy i Rosji ponownie zwrócił się ku kinu autorskiemu. Powstały m.in. Dom wariatów, Białe noce listonosza Aleksieja Triapicyna, Raj, Grzech oraz Drodzy towarzysze!. Dwa ostatnie dziesięciolecia jego kariery przyniosły kolejne wielkie wyróżnienia festiwalowe.
Niewielu reżyserów potrafiło przejść drogę od Tarkowskiego i Czechowa do hollywoodzkiego kina akcji, a następnie powrócić do ascetycznego europejskiego kina autorskiego – nie tracąc przy tym własnej tożsamości.
Filmografia reżyserska
1965 – Pierwszy nauczyciel (Pervyy uchitel)
1966 – Historia Asi Klaczinej, która kochała, lecz za mąż nie wyszła
1969 – Szlacheckie gniazdo (Dvoryanskoye gnezdo)
1970 – Wujaszek Wania (Dyadya Vanya)
1974 – Romanca o zakochanych (Romans o vlyublyonnykh)
1978 – Syberiada (Sibiriada)
1982 – Split Cherry Tree – film krótkometrażowy
1984 – Kochankowie Marii (Maria’s Lovers)
1985 – Uciekający pociąg (Runaway Train)
1986 – Duet na jeden instrument (Duet for One)
1987 – Wstydliwi ludzie (Shy People)
1989 – Homer i Eddie (Homer and Eddie)
1989 – Tango i Cash (Tango & Cash)
1991 – Wewnętrzny krąg (The Inner Circle)
1994 – Kurka Riaba (Kurochka Ryaba)
1997 – Odyseja (The Odyssey) – miniserial TV
2002 – Dom wariatów (House of Fools)
2003 – Lew w zimie (The Lion in Winter) – film TV
2007 – Gloss (Glyanets)
2010 – Dziadek do orzechów (The Nutcracker in 3D)
2014 – Białe noce listonosza Aleksieja Triapicyna
2016 – Raj (Paradise)
2019 – Grzech (Il peccato)
2020 – Drodzy towarzysze! (Dorogie tovarishchi!)
Do tego dochodzi najnowsza wielka produkcja telewizyjna – 16-odcinkowe Kroniki rosyjskiej rewolucji (2025).
Najważniejsze nagrody
Konczałowski ma imponujący dorobek festiwalowy, tym bardziej niezwykły, że najważniejsze wyróżnienia dzieli ponad czterdzieści lat.
1979 – Syberiada – Grand Prix Specjalne Jury na festiwalu w Cannes. Cannes opisuje film jako wielopokoleniową epopeję o dwóch syberyjskich rodach, którą sam Konczałowski porównywał do Iliady.
2002 – Dom wariatów – Grand Prix Jury na festiwalu w Wenecji.
2014 – Białe noce listonosza Aleksieja Triapicyna – Srebrny Lew za reżyserię w Wenecji.
2016 – Raj – kolejny Srebrny Lew za najlepszą reżyserię.
2020 – Drodzy towarzysze! – Nagroda Specjalna Jury festiwalu w Wenecji.
Warto dodać jeszcze ciekawostkę oscarową: Uciekający pociąg nie zdobył statuetki, ale przyniósł nominacje aktorskie Jonowi Voightowi i Ericowi Robertsowi.
Z Moskwy do Hollywood – i z powrotem
I. Kino radzieckie – 1965–1979
Konczałowski zaczyna od kina zakorzenionego w rosyjskiej literaturze, historii i prowincji.
Pierwszy nauczyciel
Historia Asi Klaczinej…
Szlacheckie gniazdo
Wujaszek Wania
Romanca o zakochanych
Syberiada
To okres, w którym interesują go tradycja, modernizacja, rosyjska wieś, jednostka wobec historii oraz zderzenie starego świata z nowym.
II. Ameryka – 1984–1991
Następuje zmiana, która nawet dzisiaj wydaje się niezwykła:
Kochankowie Marii
Uciekający pociąg
Duet na jeden instrument
Wstydliwi ludzie
Homer i Eddie
Tango i Cash
Konczałowski przechodzi od Tarkowskiego, Czechowa i monumentalnej Syberiady do… Sylvestra Stallone’a i Kurta Russella.
A pomiędzy nimi realizuje jeden z najlepszych thrillerów swojej kariery – Uciekający pociąg.
III. Powrót do kina autorskiego
Po amerykańskim okresie coraz wyraźniej wraca do kina osobistego, historycznego i europejskiego.
Wewnętrzny krąg
Dom wariatów
Białe noce listonosza…
Raj
Grzech
Drodzy towarzysze!
Co ciekawe, największy festiwalowy renesans Konczałowskiego nastąpił po siedemdziesiątce.
Konczałowski + Tarkowski
Zanim obaj zostali wielkimi reżyserami, Andriej Konczałowski i Andriej Tarkowski razem pisali scenariusze.
Ich współpraca obejmowała m.in.:
Walec i skrzypce
Dzieciństwo Iwana
Andriej Rublow
Cannes wymienia Konczałowskiego jako współscenarzystę Andrieja Rublowa.
Później ich drogi artystyczne rozeszły się niemal spektakularnie. Tarkowski konsekwentnie rozwijał kino metafizyczne, podczas gdy Konczałowski okazał się niezwykłym filmowym kameleonem, zdolnym pracować w zupełnie różnych systemach produkcji.
10 filmów, od których warto zacząć
1. Wujaszek Wania (1970)
Innokientij Smoktunowski, Siergiej Bondarczuk, Irina Kupczenko
Adaptacja Czechowa opowiada o ludziach uwięzionych w niespełnionym życiu, niewykorzystanych szansach i uczuciach, których nie potrafią zrealizować.
Nie jest to zwykłe „sfilmowanie sztuki”. Konczałowski wykorzystuje zbliżenia, montaż i przestrzeń, aby wydobyć emocjonalne napięcie między bohaterami. Dla miłośnika klasyki – obowiązkowy Konczałowski.
2. Syberiada (1978)
Nikita Michałkow, Natalia Andriejczenko, Ludmiła Gurczenko, Siergiej Szakurow
Monumentalna opowieść o kilku pokoleniach dwóch rodzin żyjących w syberyjskiej osadzie.
Historia prywatna spotyka się z wielką historią Rosji – rewolucją, wojną i industrializacją. Konczałowski stworzył film, który sam porównywał do Iliady. Wielkie kino. I prawie cztery i pół godziny!
3. Kochankowie Marii (1984)
Nastassja Kinski, John Savage, Robert Mitchum
Żołnierz powraca po wojnie do Ameryki i poślubia kobietę, o której marzył podczas niewoli. Wojenne doświadczenia okazują się jednak przeszkodą w stworzeniu normalnego związku.
To znakomity film przejściowy: rosyjska wrażliwość Konczałowskiego przeniesiona do amerykańskiej historii.
4. Uciekający pociąg (1985)
Jon Voight, Eric Roberts, Rebecca De Mornay
Dwaj więźniowie uciekają z więzienia na Alasce i trafiają do pociągu, który – po śmierci maszynisty – pędzi bez kontroli przez zimowy krajobraz. Brzmi jak kino akcji, ale pod powierzchnią kryje się egzystencjalna opowieść o wolności, przeznaczeniu i cenie, jaką człowiek gotów jest zapłacić za niezależność. Voight i Roberts otrzymali nominacje do Oscara.
5. Duet na jeden instrument (1986)
Julie Andrews, Alan Bates, Max von Sydow, Rupert Everett
Wybitna skrzypaczka dowiaduje się, że choroba może zakończyć jej karierę.
Kameralny dramat pozwalający zobaczyć zupełnie inne oblicze reżysera Uciekającego pociągu. Konczałowski koncentruje się na psychice artystki, dla której sztuka była dotąd podstawą całej tożsamości.
6. Wstydliwi ludzie (1987)
Barbara Hershey, Jill Clayburgh, Martha Plimpton
Nowojorska dziennikarka jedzie z córką na amerykańskie Południe, aby odnaleźć odizolowaną część własnej rodziny.
Konczałowski patrzy na Luizjanę niemal jak antropolog. Zderza dwa światy – miejski i pierwotny, nowoczesny i tradycyjny.
Barbara Hershey otrzymała za tę rolę nagrodę aktorską w Cannes.
7. Dom wariatów (2002)
Julia Wysocka, Sułtan Islamow
Pacjenci szpitala psychiatrycznego znajdują się w samym środku wojny czeczeńskiej. Granice między rzeczywistością, fantazją i absurdem zaczynają się zacierać. Wojna widziana z perspektywy ludzi uznanych przez świat za „szalonych” okazuje się sama największym szaleństwem. Grand Prix Jury w Wenecji.
8. Białe noce listonosza Aleksieja Triapicyna (2014)
Aleksiej Triapicyn i mieszkańcy okolic jeziora Kenoziero
Prawdziwy listonosz przemierza łodzią odległe rosyjskie osady.
Film znajduje się gdzieś pomiędzy dokumentem a fabułą. Konczałowski wraca do świata prowincji, który interesował go już pół wieku wcześniej w Historii Asi Klaczinej. Srebrny Lew za reżyserię w wieku 77 lat.
9. Raj (2016)
Julia Wysocka, Christian Clauß, Philippe Duquesne
Losy rosyjskiej arystokratki działającej we francuskim ruchu oporu, francuskiego kolaboranta oraz niemieckiego oficera splatają się podczas II wojny światowej. Surowe czarno-białe zdjęcia i nietypowa konstrukcja narracyjna sprawiają, że nie jest to konwencjonalny dramat wojenny. Konczałowski otrzymał za Raj drugiego w ciągu trzech lat Srebrnego Lwa za reżyserię.
10. Drodzy towarzysze! (2020)
Julia Wysocka, Władisław Komarow
Nowoczerkask, rok 1962. Oddana komunistka obserwuje protest robotników przeciwko podwyżkom cen. Demonstracja kończy się masakrą, a jej córka znika. Konczałowski rekonstruuje autentyczne wydarzenia i pokazuje moment, w którym wiara w system zderza się z jego rzeczywistym obliczem. Sam reżyser mówił, że chciał możliwie wiernie odtworzyć wydarzenia i tragedię pokolenia obserwującego rozpad własnych ideałów. Nagroda Specjalna Jury w Wenecji.
Ciekawostki
Zanim wybrał kino, miał zostać pianistą. Studiował muzykę i fortepian w Moskwie.
Impulsem do zmiany zainteresowań miało być obejrzenie Lecą żurawie Michaiła Kałatozowa – filmu, który uświadomił mu możliwości kina.
Pochodzi z niezwykłej rodziny artystycznej. Jego ojciec Siergiej Michałkow był poetą i autorem słów hymnu ZSRR, a później Rosji. Młodszym bratem Andrieja jest Nikita Michałkow, reżyser m.in. Spalonych słońcem.
W Syberiadzie Konczałowski obsadził właśnie swojego brata Nikitę.
Uciekający pociąg ma niezwykły rodowód: pierwotny projekt filmu powstał na podstawie scenariusza Akiry Kurosawy.
Konczałowski jest jednym z nielicznych wielkich reżyserów radzieckich swojego pokolenia, którzy rzeczywiście weszli do hollywoodzkiego systemu produkcyjnego i przez kilka lat regularnie realizowali w nim filmy.
Jego działalność nie ogranicza się do kina. Przez lata reżyserował również teatr i operę.
Źródła
Oficjalna strona reżysera
Profil reżysera na Festival de Cannes
La Biennale di Venezia (Dear Comrades)
IMDb
Filmweb