18 sierpnia 1933 roku w Paryżu urodził się Roman Polański – polsko-francuski reżyser, scenarzysta i aktor, jeden z najbardziej rozpoznawalnych na świecie twórców wywodzących się z polskiego kina.
Dzieciństwo spędził w Polsce. Podczas okupacji znalazł się w krakowskim getcie, z którego zdołał się wydostać; jego matka zginęła w Auschwitz. Po wojnie zainteresował się aktorstwem i filmem, studiował reżyserię w łódzkiej szkole filmowej. Już krótkie metraże, zwłaszcza Dwaj ludzie z szafą, zwróciły uwagę na jego zainteresowanie absurdem, przemocą i wyobcowaniem.
Pełnometrażowy debiut Nóż w wodzie (1962) okazał się wydarzeniem międzynarodowym i otrzymał nominację do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Polański wyjechał z Polski, realizując w Wielkiej Brytanii Wstręt i Matnię, a następnie w Hollywood Dziecko Rosemary – jeden z najważniejszych horrorów psychologicznych w historii kina.
W 1969 roku jego życie zostało naznaczone tragedią: ciężarna żona reżysera, aktorka Sharon Tate, została zamordowana wraz z czterema innymi osobami przez członków sekty Charlesa Mansona.
Polański kontynuował karierę, realizując m.in. Makbeta, Chinatown, Lokatora i Tess. Później powstały Frantic, Gorzkie gody, Śmierć i dziewczyna i Dziewiąte wrota. Wielki powrót do najbardziej osobistych tematów nastąpił wraz z Pianistą (2002), opartym na wspomnieniach Władysława Szpilmana. Film zdobył Złotą Palmę w Cannes, a Polański – Oscara za reżyserię.
Jego późniejsze filmy – m.in. Autor widmo, Rzeź, Wenus w futrze i Oficer i szpieg – potwierdziły niezwykłą trwałość jego reżyserskiego warsztatu.
Polański pozostaje jednocześnie postacią obciążoną poważną historią prawną. W 1977 roku w USA przyznał się w ramach ugody do bezprawnego stosunku seksualnego z 13-letnią Samanthą Geimer; w 1978 roku opuścił Stany Zjednoczone przed zakończeniem postępowania i od tamtej pory tam nie powrócił. Później inne kobiety również publicznie wysuwały wobec niego zarzuty dotyczące przemocy seksualnej, którym zaprzeczał. To część jego biografii, której przy rzetelnym przedstawianiu twórcy nie należy pomijać.
Dziś Polański zajmuje niezwykle skomplikowane miejsce w historii kultury: jego dorobek filmowy należy do kanonu światowego kina, a jednocześnie jego biografia stawia przed odbiorcą poważne pytania o relację między dziełem a jego twórcą.
Filmografia reżyserska – filmy pełnometrażowe
1962 – Nóż w wodzie
1965 – Wstręt (Repulsion)
1966 – Matnia (Cul-de-sac)
1967 – Nieustraszeni pogromcy wampirów (The Fearless Vampire Killers)
1968 – Dziecko Rosemary (Rosemary’s Baby)
1971 – Tragedia Makbeta (Macbeth)
1972 – Co? (What?)
1974 – Chinatown
1976 – Lokator (The Tenant)
1979 – Tess
1986 – Piraci (Pirates)
1988 – Frantic
1992 – Gorzkie gody (Bitter Moon)
1994 – Śmierć i dziewczyna (Death and the Maiden)
1999 – Dziewiąte wrota (The Ninth Gate)
2002 – Pianista (The Pianist)
2005 – Oliver Twist
2010 – Autor widmo (The Ghost Writer)
2011 – Rzeź (Carnage)
2013 – Wenus w futrze (La Vénus à la fourrure)
2017 – Prawdziwa historia (D’après une histoire vraie)
2019 – Oficer i szpieg (J’accuse)
2023 – The Palace.
Do tego dochodzą oczywiście krótkie metraże z okresu polskiego, bez których obraz młodego Polańskiego byłby niepełny: Morderstwo, Uśmiech zębiczny, Rozbijemy zabawę, Dwaj ludzie z szafą, Lampa, Gdy spadają anioły i Ssaki.
Najważniejsze nagrody
Dorobek festiwalowy Polańskiego jest imponujący.
Nóż w wodzie – nominacja do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.
Wstręt – Srebrny Niedźwiedź – nadzwyczajna nagroda jury oraz nagroda FIPRESCI w Berlinie.
Matnia – Złoty Niedźwiedź w Berlinie.
Pianista – Złota Palma w Cannes w 2002 roku. Oscar za najlepszą reżyserię; film zdobył ponadto Oscary dla Adriena Brody’ego i Ronalda Harwooda.
Autor widmo – Srebrny Niedźwiedź za reżyserię oraz sześć Europejskich Nagród Filmowych.
Warto przy tym zauważyć rozpiętość czasową: od światowego sukcesu Noża w wodzie na początku lat 60. do najważniejszych wyróżnień za filmy realizowane niemal pół wieku później.
Świat Polańskiego
Zamknięcie
Jacht w Nożu w wodzie. Mieszkanie we Wstręcie. Zamek w Matni. Apartament w Dziecku Rosemary. Kamienica w Lokatorze. Mieszkanie w Rzezi.
Polański uwielbia zamykać niewielką grupę ludzi w ograniczonej przestrzeni i obserwować, jak stopniowo zaczynają się nawzajem niszczyć.
Paranoja
Czy zagrożenie jest rzeczywiste?
Czy bohater tylko je sobie wyobraża?
A może prawdziwe są obie możliwości?
To pytanie powraca od Wstrętu, przez Dziecko Rosemary i Lokatora, aż po Dziewiąte wrota.
Człowiek w pułapce
Bohaterowie Polańskiego bardzo często wchodzą w sytuację, której nie rozumieją i nad którą stopniowo tracą kontrolę.
Jake Gittes w Chinatown jest tego modelowym przykładem. BFI zwraca uwagę, że jego własna ciekawość wciąga go coraz głębiej w rzeczywistość, której reguł nie potrafi kontrolować.
Groza + absurd
Polański potrafi znaleźć coś śmiesznego w sytuacji przerażającej – i coś niepokojącego w sytuacji komicznej.
Dlatego Nieustraszeni pogromcy wampirów, Lokator czy nawet Rzeź są tak charakterystyczne.
„Trylogia mieszkaniowa”
To jedno z najbardziej przydatnych pojęć przy poznawaniu jego kina:
1965 – Wstręt
1968 – Dziecko Rosemary
1976 – Lokator
Trzy różne filmy, trzy miasta, trzy historie, ale podobny mechanizm: mieszkanie przestaje być bezpiecznym schronieniem i staje się źródłem lęku.
BFI opisuje Wstręt jako niezwykle niepokojące studium samotności i psychicznego rozpadu, w którym przestrzeń mieszkania zaczyna odzwierciedlać stan bohaterki.
15 filmów Polańskiego, które warto znać
1. Nóż w wodzie (1962)
Leon Niemczyk, Jolanta Umecka, Zygmunt Malanowicz
Małżeństwo zabiera na jacht przypadkowo poznanego młodego autostopowicza. Niewinna wyprawa zmienia się w psychologiczną rozgrywkę między dwoma mężczyznami.
Trzy osoby. Jacht. Jezioro. I praktycznie cały przyszły Polański już tu jest: zamknięta przestrzeń, erotyczne napięcie, walka o dominację, upokorzenie i przemoc czająca się pod powierzchnią.
Film otrzymał nominację do Oscara i otworzył reżyserowi drogę do międzynarodowej kariery.
2. Wstręt (1965)
Catherine Deneuve, Ian Hendry, John Fraser
Młoda kobieta zostaje sama w londyńskim mieszkaniu. Stopniowo rzeczywistość zaczyna tracić stabilność.
Jeden z wielkich filmów o psychice przedstawianej poprzez przestrzeń. Pękające ściany, korytarze, dźwięki i przedmioty stają się elementami subiektywnego koszmaru.
3. Matnia (1966)
Donald Pleasence, Françoise Dorléac, Lionel Stander
Ranny gangster i jego partner trafiają do odizolowanego zamku zamieszkanego przez ekscentryczne małżeństwo.
Chyba jeden z najbardziej niedocenianych Polańskich: czarna komedia, teatr absurdu, thriller i psychologiczna gra w dominację.
4. Nieustraszeni pogromcy wampirów (1967)
Jack MacGowran, Roman Polański, Sharon Tate
Profesor Abronsius i jego młody pomocnik wyruszają na poszukiwanie wampirów.
Polański robi horror, parodię horroru i baśń jednocześnie. Film pokazuje też jego zamiłowanie do makabrycznego humoru.
5. Dziecko Rosemary (1968)
Mia Farrow, John Cassavetes, Ruth Gordon
Młode małżeństwo przeprowadza się do nowojorskiego apartamentowca. Ciąża Rosemary szybko zaczyna budzić coraz bardziej niepokojące pytania.
Jedno z arcydzieł horroru psychologicznego – film, który większość grozy pozostawia poza kadrem. BFI podkreśla właśnie precyzję, z jaką Polański buduje psychologiczny thriller wokół podejrzeń Rosemary.
6. Tragedia Makbeta (1971)
Jon Finch, Francesca Annis
Szekspir bez teatralnej elegancji. Błoto, krew, przemoc i świat, w którym władza prowadzi do kolejnych zbrodni.
Niezwykle mroczna adaptacja, zrealizowana niedługo po osobistej tragedii reżysera.
7. Chinatown (1974)
Jack Nicholson, Faye Dunaway, John Huston
Prywatny detektyw Jake Gittes podejmuje pozornie rutynową sprawę niewierności małżeńskiej. Odkrywa jednak sieć korupcji, rodzinnych tajemnic i walki o wodę w Los Angeles.
Gdyby wskazać jeden film Polańskiego do światowego kanonu, prawdopodobnie wybrać właśnie ten.
BFI określa Chinatown jako jeden z najważniejszych amerykańskich filmów lat 70. i jedno z największych osiągnięć kina kryminalnego.
8. Lokator (1976)
Roman Polański, Isabelle Adjani, Shelley Winters
Nieśmiały urzędnik wynajmuje mieszkanie, którego poprzednia lokatorka próbowała popełnić samobójstwo. Sąsiedzi zaczynają zachowywać się coraz dziwniej.
Finał „trylogii mieszkaniowej” i chyba najbardziej kafkowski Polański.
9. Tess (1979)
Nastassja Kinski, Peter Firth
Adaptacja Thomasa Hardy’ego może zaskoczyć widza znającego przede wszystkim thrillery reżysera.
To Polański romantyczny, melancholijny i niezwykle malarski – dowód jego wszechstronności.
10. Frantic (1988)
Harrison Ford, Emmanuelle Seigner
Amerykański lekarz przyjeżdża z żoną do Paryża. Kobieta nagle znika.
Polański wraca do hitchcockowskiego modelu zwyczajnego człowieka wrzuconego w sytuację, której nie rozumie. Bardzo sprawny thriller i jeden z najbardziej niedocenianych filmów jego późniejszej kariery.
11. Gorzkie gody (1992)
Peter Coyote, Emmanuelle Seigner, Hugh Grant, Kristin Scott Thomas
Podczas rejsu statkiem dwa małżeństwa zostają wciągnięte w opowieść o obsesyjnej, destrukcyjnej relacji.
Polański w najbardziej prowokacyjnym wydaniu: erotyzm, okrucieństwo, manipulacja i upokorzenie.
12. Śmierć i dziewczyna (1994)
Sigourney Weaver, Ben Kingsley, Stuart Wilson
Kobieta przekonana, że przypadkowy gość jest człowiekiem, który torturował ją podczas dyktatury, bierze sprawiedliwość we własne ręce. Prawie teatr trzech aktorów – i właśnie dlatego idealny materiał dla Polańskiego.
13. Dziewiąte wrota (1999)
Johnny Depp, Frank Langella, Emmanuelle Seigner
Znawca starych książek otrzymuje zlecenie zbadania niezwykle rzadkiego woluminu, który może mieć związek z okultyzmem.
Nie można go stawiać w jednym szeregu z Chinatown czy Dzieckiem Rosemary, ale klimat jest kapitalny. Dla miłośnika tajemniczego kina grozy – pozycja obowiązkowa.
14. Pianista (2002)
Adrien Brody, Thomas Kretschmann, Frank Finlay
Historia Władysława Szpilmana próbującego przetrwać okupację Warszawy.
Tutaj biografia Polańskiego i temat filmu spotykają się w wyjątkowy sposób. Reżyser, który sam jako dziecko przeżył okupację i getto, opowiada o zagładzie bez hollywoodzkiego sentymentalizmu.
Złota Palma oraz Oscar za reżyserię.
15. Autor widmo (2010)
Ewan McGregor, Pierce Brosnan, Olivia Williams
Ghostwriter otrzymuje zadanie dokończenia wspomnień byłego premiera Wielkiej Brytanii. Stopniowo odkrywa, że poprzednik mógł natrafić na coś niebezpiecznego.
I fantastyczna klamra piętnastki: niemal pół wieku po Nożu w wodzie Polański nadal potrafi zamknąć bohatera w ograniczonej przestrzeni, odciąć go od świata i stworzyć atmosferę paranoi.
Film przyniósł mu Srebrnego Niedźwiedzia za reżyserię oraz cztery Cezary, w tym za reżyserię.
Poza piętnastką zostały…
Piraci – wielkie, kosztowne kino przygodowe.
Oliver Twist – klasyczna adaptacja Dickensa.
Rzeź – kapitalny przykład „zamkniętego Polańskiego”: cztery osoby i mieszkanie.
Wenus w futrze – właściwie dwoje aktorów i teatr.
Oficer i szpieg – historyczny thriller o aferze Dreyfusa.
Polański jako aktor
Polański pojawiał się przed kamerą jeszcze zanim stał się sławnym reżyserem. W Polsce zagrał m.in. w Pokoleniu, Zaczarowanym rowerze, Końcu nocy i Zezowatym szczęściu.
Później obsadzał również samego siebie – szczególnie pamiętnie jako Alfreda w Nieustraszonych pogromcach wampirów oraz Trelkovsky’ego w Lokatorze.
A w Chinatown zostawił sobie niewielką, lecz niezapomnianą rolę bandyty z nożem.
Ciekawostki
Nóż w wodzie był jedynym pełnometrażowym filmem, jaki Polański wyreżyserował w Polsce przed rozpoczęciem międzynarodowej kariery.
Budynek Dakota, wykorzystany jako zewnętrzna lokalizacja domu Rosemary, stał się później miejscem związanym z inną tragedią historii popkultury – przed nim w 1980 roku zamordowano Johna Lennona.
W Chinatown człowieka rozcinającego Jake’owi Gittesowi nos gra sam Polański.
Lokator jest jednym z najbardziej osobistych przypadków w jego filmografii – Polański był jednocześnie reżyserem, współscenarzystą i odtwórcą głównej roli.
Pianista był pierwszym filmem Polańskiego bezpośrednio podejmującym doświadczenie okupowanej Polski tak bliskie jego własnej biografii.
Polański należy do bardzo wąskiego grona reżyserów, którzy zdobywali najważniejsze wyróżnienia Cannes, Berlina i Akademii Filmowej.
Bibliografia i źródła
Chinatown w BFI
Rosemary’s Baby w BFI
FilmPolski
IMDb
Filmweb