Biografia
13 sierpnia 1899 roku urodził się Alfred Hitchcock – jeden z najbardziej wpływowych reżyserów w historii kina i twórca, którego nazwisko stało się właściwie nazwą osobnego stylu filmowego.
Przyszedł na świat w londyńskim Leytonstone. Karierę rozpoczynał w brytyjskim przemyśle filmowym jako autor plansz z napisami, scenograf i asystent reżysera. Samodzielnie zadebiutował w latach 20., a Lokator (1927) ujawnił wiele motywów, które miały powracać przez następne pół wieku. Szantaż (1929) należał natomiast do pionierskich brytyjskich filmów dźwiękowych.
W latach 30. Hitchcock został mistrzem brytyjskiego thrillera dzięki takim filmom jak Człowiek, który wiedział za dużo, 39 kroków czy Starsza pani znika. W 1939 r. przeniósł się do Hollywood. Już jego pierwszy amerykański film, Rebeka, zdobył Oscara dla najlepszego filmu.
Największe dzieła stworzył jednak w latach 50. i 60. Nieznajomi z pociągu, Okno na podwórze, Zawrót głowy, Północ, północny zachód, Psychoza i Ptaki uczyniły go „mistrzem suspensu”. Hitchcock interesował się nie tyle samą zbrodnią, ile strachem przed nią: winą, obsesją, podglądaniem, fałszywą tożsamością i sytuacją niewinnego człowieka wciągniętego w koszmar.
Równie ważny jak filmy stał się jego publiczny wizerunek – charakterystyczna sylwetka, czarny humor, telewizyjne występy i słynne cameo. Za żartobliwą maską krył się jednak niezwykle precyzyjny filmowiec, który za pomocą obrazu, montażu, dźwięku i ruchu kamery potrafił sterować emocjami widza.
Zmarł 29 kwietnia 1980 roku. Nigdy nie otrzymał konkursowego Oscara za reżyserię, ale jego wpływ na kino jest trudny do przecenienia. Akademia sama określa go mianem „Master of Suspense”.
Filmografia
Okres brytyjski
1925 – The Pleasure Garden
1926 – The Mountain Eagle
1927 – Lokator (The Lodger: A Story of the London Fog)
1927 – The Ring
1927 – Downhill
1927 – Easy Virtue
1928 – The Farmer’s Wife
1928 – Champagne
1929 – The Manxman
1929 – Szantaż (Blackmail)
1930 – Juno and the Paycock
1930 – Murder!
1931 – The Skin Game
1931 – Rich and Strange
1932 – Number Seventeen
1934 – Waltzes from Vienna
1934 – Człowiek, który wiedział za dużo (The Man Who Knew Too Much)
1935 – 39 kroków (The 39 Steps)
1936 – Tajny agent (Secret Agent)
1936 – Sabotaż (Sabotage)
1937 – Młody i niewinny (Young and Innocent)
1938 – Starsza pani znika (The Lady Vanishes)
1939 – Jamaica Inn
Hollywood i późniejsza kariera
1940 – Rebeka (Rebecca)
1940 – Zagraniczny korespondent (Foreign Correspondent)
1941 – Pan i pani Smith (Mr. & Mrs. Smith)
1941 – Podejrzenie (Suspicion)
1942 – Sabotaż (Saboteur)
1943 – Cień wątpliwości (Shadow of a Doubt)
1944 – Łódź ratunkowa (Lifeboat)
1945 – Urzeczona (Spellbound)
1946 – Osławiona (Notorious)
1947 – Akt oskarżenia (The Paradine Case)
1948 – Sznur (Rope)
1949 – Pod znakiem Koziorożca (Under Capricorn)
1950 – Trema (Stage Fright)
1951 – Nieznajomi z pociągu (Strangers on a Train)
1953 – Wyznaję (I Confess)
1954 – M jak morderstwo (Dial M for Murder)
1954 – Okno na podwórze (Rear Window)
1955 – Złodziej w hotelu (To Catch a Thief)
1955 – Kłopoty z Harrym (The Trouble with Harry)
1956 – Człowiek, który wiedział za dużo (The Man Who Knew Too Much)
1956 – Niewłaściwy człowiek (The Wrong Man)
1958 – Zawrót głowy (Vertigo)
1959 – Północ, północny zachód (North by Northwest)
1960 – Psychoza (Psycho)
1963 – Ptaki (The Birds)
1964 – Marnie
1966 – Rozdarta kurtyna (Torn Curtain)
1969 – Topaz
1972 – Szał (Frenzy)
1976 – Intryga rodzinna (Family Plot)
Nagrody – wielki paradoks Hitchcocka
Hitchcock otrzymał pięć nominacji do Oscara za reżyserię – za Rebekę, Łódź ratunkową, Urzeczoną, Okno na podwórze i Psychozę – i ani razu nie wygrał.
Rebeka zdobyła jednak Oscara dla najlepszego filmu. W 1967 r. Hitchcock otrzymał Irving G. Thalberg Memorial Award za dorobek producencki.
Ten brak reżyserskiego Oscara jest dziś jednym z najbardziej spektakularnych przykładów rozmijania się nagród z późniejszym kanonem historii kina.
Najlepszym dowodem jest Vertigo. Film długo nie cieszył się statusem największego dzieła Hitchcocka, by w 2012 r. zdetronizować Obywatela Kane’a i zająć pierwsze miejsce w prestiżowym plebiscycie krytyków Sight and Sound.
15 filmów, przez które warto odkrywać Hitchcocka
1. Lokator (The Lodger, 1927)
Ivor Novello, June Tripp, Marie Ault
Londyn terroryzuje seryjny morderca, a w domu pewnej rodziny pojawia się tajemniczy lokator.
Dlaczego? Tutaj rodzi się Hitchcock: podejrzenie, niewinność, seksualność, blondynki, wizualne opowiadanie.
Zwróć uwagę jak wiele Hitchcock przekazuje samym obrazem.
2. Szantaż (Blackmail, 1929)
Anny Ondra, John Longden
Młoda kobieta po dramatycznym wydarzeniu staje się ofiarą szantażu.
Dlaczego? Jeden z kluczowych filmów przejścia brytyjskiego kina do dźwięku.
Zwróć uwagę: Hitchcock nie traktuje dźwięku jako dodatku – używa go do pokazania psychiki bohaterki.
3. 39 kroków (1935)
Robert Donat, Madeleine Carroll
Zwyczajny człowiek zostaje uwikłany w szpiegowską aferę i musi uciekać zarówno przed przestępcami, jak i policją.
Dlaczego? Model hitchcockowskiego „wrong man movie”.
Zwróć uwagę: niezwykłe połączenie napięcia, romansu i humoru.
4. Starsza pani znika (1938)
Margaret Lockwood, Michael Redgrave, May Whitty
Podczas podróży pociągiem znika starsza pasażerka – ale pozostali podróżni twierdzą, że nigdy jej nie widzieli.
Dlaczego? Brytyjski Hitchcock osiąga pełną dojrzałość.
5. Rebeka (1940)
Laurence Olivier, Joan Fontaine, Judith Anderson
Młoda kobieta poślubia zamożnego wdowca i przybywa do jego posiadłości, gdzie niemal wszystko przypomina o zmarłej pierwszej żonie.
Dlaczego? Pierwszy amerykański Hitchcock – gotycki, romantyczny i niepokojący.
6. Cień wątpliwości (1943)
Teresa Wright, Joseph Cotten
Uwielbiany wuj odwiedza rodzinę w spokojnym amerykańskim miasteczku. Jego siostrzenica zaczyna jednak nabierać podejrzeń.
Dlaczego? Hitchcock odkrywa zło nie w mrocznej uliczce, lecz przy rodzinnym stole.
7. Osławiona (Notorious, 1946)
Ingrid Bergman, Cary Grant, Claude Rains
Córka skazanego szpiega zostaje zwerbowana do infiltracji grupy nazistów działających w Ameryce Południowej.
Dlaczego? Thriller szpiegowski staje się opowieścią o miłości, zazdrości i manipulacji.
8. Nieznajomi z pociągu (1951)
Farley Granger, Robert Walker
Przypadkowe spotkanie dwóch mężczyzn prowadzi do makabrycznej propozycji „wymiany” morderstw.
Dlaczego? Jeden z najczystszych przykładów mechanizmu Hitchcockowskiego suspensu.
9. Okno na podwórze (1954)
James Stewart, Grace Kelly, Thelma Ritter
Unieruchomiony fotograf obserwuje sąsiadów i zaczyna podejrzewać, że w jednym z mieszkań doszło do zbrodni.
Dlaczego? Arcydzieło o podglądaniu – ale również film o samym oglądaniu filmów.
Zwróć uwagę: praktycznie wszystko oglądamy z perspektywy jednego mieszkania. Film otrzymał cztery nominacje do Oscara, w tym dla Hitchcocka za reżyserię.
10. Człowiek, który wiedział za dużo (1956)
James Stewart, Doris Day
Amerykańskie małżeństwo przypadkiem poznaje informację dotyczącą planowanego zamachu.
Dlaczego? Dojrzały Hitchcock przerabia własny film z 1934 r. w znacznie większe widowisko.
Zwróć uwagę: słynna sekwencja w Royal Albert Hall – wzorcowa lekcja budowania napięcia.
11. Zawrót głowy (Vertigo, 1958)
James Stewart, Kim Novak
Były policjant cierpiący na lęk wysokości otrzymuje zadanie obserwowania tajemniczej kobiety.
Dlaczego? Być może najbardziej osobisty film Hitchcocka: obsesja, pożądanie, pamięć i próba stworzenia idealnego obrazu kobiety.
Zwróć uwagę: kolor zielony, spirale, San Francisco i muzykę Bernarda Herrmanna.
12. Północ, północny zachód (1959)
Cary Grant, Eva Marie Saint, James Mason
Pracownik reklamy zostaje omyłkowo uznany za tajnego agenta.
Dlaczego? Hitchcock jako mistrz czystej filmowej rozrywki. Akademia określa ten film jako najbardziej rozbudowaną wersję jego ukochanego motywu niewinnego człowieka uciekającego przed prześladowcami.
13. Psychoza (1960)
Anthony Perkins, Janet Leigh, Vera Miles
Uciekająca z pieniędzmi sekretarka zatrzymuje się w odosobnionym Bates Motel.
Dlaczego? Jeden z filmów, które zmieniły zasady thrillera i horroru.
Zwróć uwagę: montaż, punkt widzenia widza, muzykę Herrmanna – i sposób, w jaki Hitchcock manipuluje naszymi oczekiwaniami.
14. Ptaki (1963)
Tippi Hedren, Rod Taylor, Jessica Tandy
W nadmorskim miasteczku ptaki zaczynają bez wyjaśnienia atakować ludzi.
Dlaczego? Hitchcock wchodzi na teren niemal apokaliptycznego horroru. Akademia wskazuje Psychozę i Ptaki jako filmy, którymi przesuwał granice zarówno nerwów widowni, jak i ówczesnej cenzury.
Zwróć uwagę: brak tradycyjnej muzyki filmowej i niezwykłe wykorzystanie dźwięku.
15. Marnie (1964)
Tippi Hedren, Sean Connery
Kobieta posługująca się fałszywymi tożsamościami okrada kolejnych pracodawców, aż jeden z nich odkrywa jej sekret.
Dlaczego? Jeden z najbardziej psychologicznych i jednocześnie najbardziej dyskusyjnych Hitchcocków. Idealny film do rozmowy o obsesjach reżysera – również tych, które dzisiaj oceniamy znacznie bardziej krytycznie.
Co właściwie znaczy „hitchcockowski”?
Suspens – widz często wie więcej niż bohater. Nie chodzi o samo zaskoczenie, ale oczekiwanie na to, co nieuchronnie może się wydarzyć.
Niewinny człowiek – zwykły bohater zostaje niesłusznie oskarżony albo wciągnięty w sytuację, której nie rozumie.
MacGuffin – przedmiot lub informacja niezwykle ważna dla bohaterów, lecz niekoniecznie dla widza. Hitchcock używa jej przede wszystkim do uruchomienia fabuły. Archiwa Akademii zawierają nawet osobne materiały dotyczące jego wypowiedzi o MacGuffinie i suspensie.
Voyeurism – patrzenie, podglądanie i moralna dwuznaczność samego aktu obserwowania. Najdoskonalszy przykład: Okno na podwórze.
Wina – również człowiek niewinny może czuć się winny.
Podwójność – sobowtóry, podwójne życie, zamiana tożsamości.
Blondynka Hitchcocka – chłodna, elegancka powierzchnia skrywająca emocje i tajemnice.
Czarny humor – śmierć może być przerażająca, ale czasami również absurdalnie zabawna.
Hitchcock nie pracował sam
Alma Reville
Żona Hitchcocka była montażystką, scenarzystką, asystentką reżysera i jego najważniejszą konsultantką. BFI podkreśla, że od połowy lat 20. była niezwykle ważna dla jego pracy, a Hitchcock uważał ją za swojego najsurowszego i najważniejszego krytyka. Co pięknie pasuje do dzisiejszej rocznicy: Hitchcock urodził się 13 sierpnia, Alma 14 sierpnia 1899 r.
Bernard Herrmann
Muzyka do m.in. Vertigo, North by Northwest i Psycho. Trudno wyobrazić sobie te filmy bez jego dźwiękowego świata.
Saul Bass
Czołówki Vertigo, North by Northwest i Psycho oraz współpraca przy wizualnym projektowaniu filmów. Akademia szczególnie podkreśla rozpoczęcie ich współpracy przy Vertigo.
George Tomasini
Montażysta najważniejszego okresu Hitchcocka.
Robert Burks
Operator współpracujący z nim przy wielu filmach od Nieznajomych z pociągu po Marnie.
Edith Head
Legendarna kostiumografka współtworząca ekranowy wizerunek Grace Kelly, Kim Novak i innych aktorek Hitchcocka.
Aktorzy Hitchcocka
Cary Grant – Podejrzenie, Osławiona, Złodziej w hotelu, Północ, północny zachód.
James Stewart – Sznur, Okno na podwórze, Człowiek, który wiedział za dużo, Zawrót głowy.
A wśród aktorek: Ingrid Bergman, Grace Kelly, Joan Fontaine, Kim Novak i Tippi Hedren.
Co ciekawe, Grant i Stewart reprezentują dwa różne rodzaje hitchcockowskiego bohatera. Grant jest elegancki, ironiczny i ekranowo pewny siebie. Stewart pozwala Hitchcockowi znacznie częściej zaglądać w ciemniejsze rejony zwyczajnego człowieka.
Alfred Hitchcock Presents
Alfred Hitchcock Presents wystartował w 1955 r. i sprawił, że Hitchcock przestał być jedynie nazwiskiem znanym kinomanom – stał się telewizyjną osobowością.
Charakterystyczny profil, marsz żałobny Gounoda i suche „Good evening…” stworzyły jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek w historii popkultury.
I ważne: Hitchcock nie reżyserował wszystkich odcinków. Był przede wszystkim gospodarzem i producentem, choć sam wyreżyserował wybrane epizody.
„Gdzie jest Hitch?” – słynne cameo
To zaczęło się z praktycznych powodów – Hitchcock pojawiał się w drobnych rolach, kiedy potrzebny był statysta. Z czasem zamienił cameo w zabawę z publicznością.
Problem był tylko jeden: widzowie zaczęli zamiast śledzić fabułę wypatrywać Hitchcocka. Dlatego w późniejszych filmach często umieszczał swoje pojawienie się możliwie wcześnie.
Dziś szukanie Hitchcocka jest dodatkową atrakcją kolejnego seansu.
Kilka ciekawostek
Hitchcock doskonale rozumiał marketing. Przy Psychozie wprowadził zasadę, że po rozpoczęciu seansu widzowie nie będą wpuszczani do kina. Kampania stała się częścią samego doświadczenia filmu.
Uwielbiał jedzenie – do tego stopnia, że motyw jedzenia i picia regularnie przenikał do jego filmów. BFI zwraca uwagę, jak często pozornie niewinne napoje czy posiłki stają się u niego źródłem niepokoju.
Sznur (1948) został zaprojektowany tak, aby sprawiał wrażenie niemal jednego nieprzerwanego ujęcia.
Hitchcock dwukrotnie nakręcił Człowieka, który wiedział za dużo: w Wielkiej Brytanii w 1934 r. i w Hollywood w 1956 r. Oficjalna filmografia określa drugą wersję wprost jako remake pierwszej.
Jego kariera obejmuje niezwykły okres historii medium: zaczynał w epoce kina niemego, przeżył nadejście dźwięku, kolor, telewizję i zmierzch klasycznego Hollywood.
Bibliografia
John Wakeman (red.), World Film Directors, Vol. 1: 1890–1945 – przede wszystkim biografia i krytyczny ogląd kariery.
Jerzy Toeplitz, Historia sztuki filmowej – Hitchcock w kontekście rozwoju kina brytyjskiego i światowego.
Tomasz Lubelski (red.), Historia kina.
Adam Garbicz, Kino, wehikuł magiczny – szczególnie do poszczególnych filmów.
Roger Ebert, The Great Movies – przy wybranych dziełach.
Jay Robert Nash, The Encyclopedia of Best Films oraz The New York Times Book of Movies.
François Truffaut, Hitchcock/Truffaut.
To właściwie obowiązkowa pozycja dla kogoś zainteresowanego Hitchcockiem – zapis wielogodzinnych rozmów dwóch reżyserów o kolejnych filmach i samym warsztacie reżyserskim.
Oficjalne archiwum Alfreda Hitchcocka – filmografia
BFI – Alfred Hitchcock
Academy – Alfred Hitchcock Collection