15 sierpnia 1928 roku w Londynie urodził się Nicolas Roeg – brytyjski operator, reżyser i jeden z najbardziej oryginalnych stylistów europejskiego kina drugiej połowy XX wieku.
Jego droga do reżyserii była nietypowa. Karierę rozpoczął w studiach filmowych jako pracownik techniczny, później operator kamery, by w latach 60. zostać cenionym autorem zdjęć. Współpracował m.in. z Rogerem Cormanem przy Masce Czerwonego Moru, François Truffautem przy Fahrenheit 451 oraz Johnem Schlesingerem przy Z dala od zgiełku. BFI podkreśla, że właśnie ta droga – od klapsa i pracy operatorskiej do samodzielnego reżysera – odróżniała go od wielu innych ważnych brytyjskich filmowców jego pokolenia.
W 1970 roku wspólnie z Donaldem Cammellem wyreżyserował eksperymentalne Performance. Rok później powstał jego pierwszy samodzielnie reżyserowany film – Walkabout. Opowieść o rodzeństwie zagubionym na australijskim pustkowiu ujawniła niemal wszystkie cechy przyszłego stylu Roega: fascynację obrazem, swobodne traktowanie czasu, nieoczywisty montaż, erotyzm i zderzanie człowieka z obcą przestrzenią.
Międzynarodową sławę przyniosło mu Don’t Look Now (1973), niezwykłe połączenie dramatu o żałobie, thrillera i kina grozy. Następnie powstały The Man Who Fell to Earth z Davidem Bowiem, Bad Timing oraz Eureka. Roeg konsekwentnie odrzucał klasyczną chronologię: przeszłość, teraźniejszość, wspomnienia i przeczucia potrafiły istnieć w jego filmach jednocześnie. Z czasem krytycy zaczęli nawet posługiwać się określeniem „Roegian”.
Późniejsza kariera była bardziej nierówna, choć przyniosła m.in. Insignificance, Castaway, Track 29 oraz popularne Wiedźmy. Roeg pozostał jednak twórcą bezkompromisowym – bardziej zainteresowanym pamięcią, percepcją, seksualnością i naturą czasu niż tradycyjnym prowadzeniem fabuły.
Zmarł 23 listopada 2018 roku w wieku 90 lat. Pozostawił kino tak charakterystyczne, że pojedyncze sceny często można rozpoznać jako jego dzieło bez zobaczenia nazwiska reżysera. BFI pożegnało go jako jednego z największych wizjonerów brytyjskiego kina.
Od operatora do reżysera
Zanim Roeg zaczął reżyserować, miał już imponujący dorobek operatorski. Do najważniejszych należą:
1964 – Maska Czerwonego Moru (The Masque of the Red Death) – Roger Corman
1966 – Fahrenheit 451 – François Truffaut
1967 – Z dala od zgiełku (Far from the Madding Crowd) – John Schlesinger
1968 – Petulia – Richard Lester
Pracował również przy Lawrence of Arabia Davida Leana, choć został w trakcie produkcji zastąpiony przez Freddiego Younga. BFI zwraca uwagę, że doświadczenie operatorskie przygotowało Roega do zostania wyjątkowym stylistą wizualnym.
To pomaga zrozumieć jego późniejsze kino: Roeg najpierw myśli obrazem, dopiero potem fabułą.
Filmografia reżyserska
Filmy kinowe
1970 – Performance – wspólnie z Donaldem Cammellem
1971 – Walkabout
1973 – Nie oglądaj się teraz (Don’t Look Now)
1976 – Człowiek, który spadł na Ziemię (The Man Who Fell to Earth)
1980 – Zmysłowa obsesja / Bad Timing
1983 – Eureka
1985 – Insignificance
1986 – Castaway
1988 – Track 29
1990 – Wiedźmy (The Witches)
1991 – Cold Heaven
1995 – Two Deaths
1996 – Hotel Paradise
2007 – Puffball
Do tego dochodzą filmy telewizyjne i realizacje krótsze, m.in. Sweet Bird of Youth (1989), Heart of Darkness (1993), Samson and Delilah (1996) czy jeden z segmentów Aria (1987).
Warto przy Performance konsekwentnie zaznaczać współautorstwo: Criterion wymienia jako reżyserów zarówno Donalda Cammella, jak i Nicolasa Roega, który był również autorem zdjęć.
Nagrody i znaczenie
Roeg nie należy do reżyserów, których znaczenie najlepiej mierzyć liczbą Oscarów.
Walkabout znalazł się w konkursie festiwalu w Cannes, a Don’t Look Now otrzymał liczne nominacje BAFTA; Roeg był nominowany za reżyserię. Z czasem jego filmy zdobyły jednak coś ważniejszego – status dzieł kultowych i ogromny wpływ na następne pokolenia filmowców.
Criterion opisuje jego kino jako radykalnie innowacyjne, rozbijające chronologię i zmuszające widza do samodzielnego składania opowieści.
BFI idzie jeszcze dalej: pierwsze sześć filmów Roega – od Performance do Eureki – zestawia pod względem artystycznych ambicji z europejskim kinem Resnais czy Antonioniego.
I to chyba najlepiej tłumaczy jego miejsce w historii kina.
Co właściwie znaczy „roegowski”?
Rozbity czas – flashback i flashforward mogą pojawić się bez ostrzeżenia.
Montaż skojarzeniowy – dwa obrazy łączy znaczenie, emocja lub wizualne podobieństwo, a niekoniecznie następstwo wydarzeń.
Obraz zamiast wyjaśnienia – operatorska przeszłość Roega jest stale obecna.
Obca przestrzeń – australijski Outback, Wenecja, Nowy Meksyk czy Wiedeń oddziałują na psychikę bohaterów. BFI zauważa, że miejsca u Roega są czymś znacznie więcej niż tłem.
Seksualność i obsesja – często przedstawiane bez komfortowego moralnego dystansu.
Pamięć i percepcja – nie zawsze możemy ufać temu, co widzimy.
BFI zwraca uwagę, że pojedynczy fragment Roega bywa wręcz trudny do zrozumienia poza kontekstem całego filmu – jego montaż opiera się na wzajemnym oddziaływaniu obrazów rozrzuconych po całej opowieści.
5 filmów, od których warto zacząć
1. Walkabout (1971)
Obsada: Jenny Agutter, Luc Roeg, David Gulpilil.
Dwoje rodzeństwa zostaje pozostawionych samych sobie na australijskim pustkowiu. Szansą na przetrwanie staje się spotkanie z młodym Aborygenem odbywającym tradycyjną wędrówkę.
Dlaczego warto?
Pierwszy samodzielny film Roega jest niemal manifestem jego późniejszego kina. Natura jest jednocześnie piękna i bezwzględna, a montaż nieustannie przeciwstawia cywilizację pierwotnemu światu.
BFI podkreśla, że już tutaj znajdziemy właściwie cały przyszły arsenał Roega: nieoczekiwany montaż, erotyzm, swobodną kamerę, nietypowe użycie muzyki i fascynację światem jednocześnie znajomym i obcym.
2. Nie oglądaj się teraz (Don’t Look Now, 1973)
Obsada: Donald Sutherland, Julie Christie, Hilary Mason.
Małżeństwo pogrążone w żałobie po śmierci córki wyjeżdża do Wenecji. Tam spotyka dwie tajemnicze siostry, z których jedna twierdzi, że posiada zdolności paranormalne.
Dlaczego warto?
Bo to prawdopodobnie najdoskonalszy Roeg.
Film grozy, opowieść o żałobie, historia małżeństwa i eksperyment z czasem jednocześnie. Czerwień, woda, szkło, odbicia i powracające obrazy tworzą wizualną sieć, której znaczenie odkrywamy stopniowo.
3. Człowiek, który spadł na Ziemię (The Man Who Fell to Earth, 1976)
Obsada: David Bowie, Rip Torn, Candy Clark, Buck Henry.
Przybysz z innej planety pojawia się na Ziemi z konkretną misją ratunkową. Jego niezwykła wiedza technologiczna szybko daje mu bogactwo, ale ziemski świat zaczyna wpływać na niego w nieprzewidziany sposób.
Dlaczego warto?
Science fiction całkowicie po roegowsku – bardziej zainteresowane alienacją niż kosmosem.
I oczywiście David Bowie. To była jego pierwsza główna rola filmowa, a jego niezwykła ekranowa obecność idealnie pasuje do postaci Newtona. Criterion określa film jako wizualne tour de force i formalnie śmiałą opowieść o wyobcowaniu.
4. Bad Timing (1980)
Obsada: Art Garfunkel, Theresa Russell, Harvey Keitel, Denholm Elliott.
W Wiedniu młoda kobieta trafia do szpitala po przedawkowaniu leków. Policjant próbuje odtworzyć historię jej destrukcyjnego związku z amerykańskim psychologiem.
Dlaczego warto?
Jeśli Don’t Look Now pokazuje Roega wykorzystującego montaż do budowania grozy, Bad Timing używa podobnego mechanizmu do sekcji toksycznego związku.
Historia jest rozbita na fragmenty wspomnień, przesłuchań i różnych momentów relacji. BFI stawia film bardzo wysoko, porównując jego temat obsesji i voyeurismu nawet z Vertigo Hitchcocka.
5. Eureka (1983)
Obsada: Gene Hackman, Theresa Russell, Rutger Hauer, Joe Pesci, Mickey Rourke.
Poszukiwacz złota zdobywa ogromny majątek, lecz po latach odkrywa, że bogactwo nie przyniosło mu bezpieczeństwa ani szczęścia.
Dlaczego warto?
Najbardziej ambitny, dziwny i chyba najbardziej niedoceniony z klasycznych filmów Roega.
BFI opisuje go jako potężną przypowieść o człowieku, którego odkrycie złota staje się jednocześnie źródłem sukcesu i upadku. Film miał problemy z dystrybucją i podzielił nawet zwolenników reżysera.
A obsada – Hackman, Russell, Hauer, Pesci i Rourke – sama wystarcza, żeby wzbudzić ciekawość.
Tuż poza piątką
Performance (1970) – artystycznie absolutnie obowiązkowe, ale pozostawiam poza główną piątką ze względu na współreżyserię Cammella.
Insignificance (1985) – cztery ikoniczne postaci przypominające Marilyn Monroe, Alberta Einsteina, Joe DiMaggio i Josepha McCarthy’ego spotykają się w jednym hotelu. Criterion również włączyło film do swojej kolekcji Roega.
Wiedźmy (1990) – niezwykły przypadek Roega realizującego film familijny według Roalda Dahla. BFI wskazuje go jako wyjątek w późniejszym okresie kariery.
Ciekawostki
Roeg był już doświadczonym operatorem, zanim został reżyserem. Dlatego jego niezwykły styl wizualny nie pojawił się przypadkiem.
W Performance wystąpił Mick Jagger, a sześć lat później Roeg obsadził w głównej roli Davida Bowiego.
Chłopca w Walkabout zagrał Luc Roeg – syn reżysera, który później został producentem filmowym.
Theresa Russell, późniejsza żona Roega, stała się jego ważną współpracowniczką i wystąpiła m.in. w Bad Timing, Eurece, Insignificance i Track 29.
Roeg fascynował się czasem. W jego filmach przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, wspomnienie i przeczucie mogą przenikać się w ramach jednej sekwencji.
Słynny czerwony płaszcz w Don’t Look Now jest częścią całej sieci wizualnych skojarzeń. BFI zwraca uwagę, że podczas produkcji materiały robocze oglądano w czerni i bieli, więc znaczenie powracającej czerwieni ujawniło się w pełni dopiero później.
Jego filmy wywarły wpływ na wielu późniejszych reżyserów, a charakterystyczny sposób nielinearnego montowania opowieści stał się na tyle rozpoznawalny, że krytyka zaczęła używać przymiotnika „Roegian”.
Bibliografia i źródła
BFI – Where to begin with Nicolas Roeg
Sight and Sound – Nicolas Roeg: one of British cinema’s greatest visionaries
BFI – Nicolas Roeg: 7 great moments
Filmweb
IMDb