16 sierpnia 1954 roku w Kapuskasing w kanadyjskiej prowincji Ontario urodził się James Cameron – reżyser, scenarzysta, producent, montażysta, eksplorator głębin i jeden z najbardziej wpływowych twórców współczesnego kina popularnego.
Jako młody człowiek interesował się nauką, fantastyką i techniką. Przełomowym doświadczeniem okazały się Gwiezdne wojny George’a Lucasa, po których postanowił związać się z przemysłem filmowym. Zaczynał od pracy przy efektach specjalnych, miniaturach i scenografii w niskobudżetowych produkcjach Rogera Cormana. BFI przypomina, że zanim został reżyserem, pracował m.in. jako modelarz, scenograf i specjalista od efektów.
Po nieudanym doświadczeniu z Piranią II prawdziwym początkiem jego kariery stał się Terminator (1984) – zrealizowany za stosunkowo niewielkie pieniądze thriller SF, który uczynił gwiazdą Arnolda Schwarzeneggera i otworzył Cameronowi drogę do Hollywood. Dwa lata później nakręcił Obcy – decydujące starcie, przekształcając klaustrofobiczny horror Ridleya Scotta w widowiskowe kino akcji, nie tracąc przy tym grozy oryginału.
Otchłań (1989) zapowiadała fascynację reżysera oceanem i nowymi technologiami, a Terminator 2: Dzień sądu (1991) stał się kamieniem milowym efektów komputerowych. Po Prawdziwych kłamstwach Cameron zrealizował Titanica (1997) – gigantyczne przedsięwzięcie, które zdobyło 11 Oscarów, w tym za film i reżyserię.
Po dwunastoletniej przerwie powrócił z Avatarem (2009), rozwijając technologię performance capture i współczesne kino 3D. Pandora stała się projektem na kolejne dekady jego życia: Avatar: Istota wody pojawił się w 2022 roku, a Avatar: Ogień i popiół – w 2025.
Cameron pozostaje twórcą niezwykłym: reżyseruje rzadko, ale niemal każdy jego film staje się wydarzeniem technologicznym, komercyjnym albo kulturowym. BFI trafnie zauważa, że jego filmografia odzwierciedla kolejne wielkie zmiany zachodzące w amerykańskim kinie gatunkowym.
Filmografia reżyserska
Filmografia fabularna Camerona jest zaskakująco krótka:
1982 – Pirania II: Latający mordercy (Piranha II: The Spawning)
1984 – Terminator (The Terminator)
1986 – Obcy – decydujące starcie (Aliens)
1989 – Otchłań (The Abyss)
1991 – Terminator 2: Dzień sądu (Terminator 2: Judgment Day)
1994 – Prawdziwe kłamstwa (True Lies)
1997 – Titanic
2009 – Avatar
2022 – Avatar: Istota wody (Avatar: The Way of Water)
2025 – Avatar: Ogień i popiół (Avatar: Fire and Ash)
Cameron wielokrotnie dystansował się od Piranii II; jego kontrola nad realizacją była mocno ograniczona i sam traktował Terminatora jako swój właściwy debiut.
Dokumenty
Warto pamiętać, że fascynacja oceanami zaowocowała także dokumentami:
2003 – Ghosts of the Abyss
2005 – Aliens of the Deep
To nie są dodatki całkowicie oderwane od jego kina. Titanic, Otchłań i Avatar: Istota wody pokazują, jak bardzo podwodny świat stał się jedną z największych obsesji Camerona.
Nagrody
Największy triumf przyniósł oczywiście Titanic.
Film otrzymał 14 nominacji do Oscara i zdobył 11 statuetek, wyrównując ówczesny rekord Ben-Hura. Sam Cameron odebrał Oscary za reżyserię, montaż oraz jako producent najlepszego filmu.
Avatar przyniósł mu kolejne nominacje za film, reżyserię i montaż, natomiast Avatar: Istota wody – nominację jako producent najlepszego filmu.
Paradoksalnie wcześniejsze filmy, które dzisiaj stanowią fundament jego reputacji – Terminator, Aliens czy Terminator 2 – pokazują, że znaczenia Camerona nie da się mierzyć wyłącznie nagrodami reżyserskimi.
Cameron – reżyser czy wynalazca?
Cameron należy do filmowców, którzy nie tylko wykorzystują dostępną technologię. Czasami wymyślają scenę, a później zmuszają technologię, żeby za nimi nadążyła.
Otchłań – komputerowa wodna istota była jednym z przełomowych przykładów CGI.
Terminator 2 – płynny metal T-1000 pokazał publiczności możliwości cyfrowej transformacji postaci. BFI wskazuje oba filmy jako ważne etapy łączenia efektów praktycznych z CGI.
Titanic – miniatury, ogromne dekoracje, efekty cyfrowe i rzeczywiste badania wraku zostały połączone w jedno widowisko. Cameron sam wielokrotnie nurkował do wraku podczas przygotowań.
Avatar – performance capture, wirtualna kamera i stereoskopowe 3D stały się integralną częścią procesu realizacji.
Avatar: Istota wody – kolejny problem: jak wiarygodnie rejestrować performance capture pod wodą?
Technologia u Camerona nie jest jednak wyłącznie popisem. Najlepsze filmy wykorzystują ją po to, aby widz uwierzył w świat przedstawiony.
5 filmów, od których warto zacząć
1. Terminator (1984)
Obsada: Arnold Schwarzenegger, Linda Hamilton, Michael Biehn.
Z przyszłości do Los Angeles zostaje wysłany cybernetyczny zabójca, którego zadaniem jest zamordowanie Sarah Connor – kobiety mającej odegrać kluczową rolę w przyszłości ludzkości.
Dlaczego warto?
To najczystszy Cameron.
Niewielki budżet wymusił pomysłowość, a reżyser połączył science fiction, kino akcji i strukturę niemal slasherowego horroru. Sam Cameron potwierdzał, że właśnie jako horror wyobrażał sobie pierwotnie film.
Jest tu już prawie wszystko: technologia wymykająca się człowiekowi spod kontroli, apokalipsa, silna kobieta, maszyna, pościg i przekonanie, że przyszłość nie musi być przesądzona.
BFI również wybiera Terminatora jako najlepszy punkt rozpoczęcia poznawania Camerona.
2. Obcy – decydujące starcie (Aliens, 1986)
Obsada: Sigourney Weaver, Michael Biehn, Paul Reiser, Lance Henriksen, Bill Paxton.
Ellen Ripley po kilkudziesięciu latach dryfowania w przestrzeni wraca na planetę, na której załoga Nostromo po raz pierwszy zetknęła się z obcą formą życia. Tym razem towarzyszy jej oddział marines.
Dlaczego warto?
Cameron dokonał czegoś bardzo trudnego: nie próbował nakręcić drugiego filmu Obcy – 8 pasażer Nostromo Ridleya Scotta. Z horroru stworzył wojenne kino akcji SF, jednocześnie rozwijając postać Ripley. BFI podkreśla szczególnie motyw macierzyństwa i relację Ripley z Newt. I trudno nie wspomnieć o finale. To jedna z tych sytuacji, kiedy „silna bohaterka” nie jest hasłem marketingowym – Ripley po prostu nią jest.
3. Otchłań (The Abyss, 1989)
Obsada: Ed Harris, Mary Elizabeth Mastrantonio, Michael Biehn.
Załoga podwodnej platformy zostaje zaangażowana w akcję ratunkową po zatonięciu amerykańskiego okrętu atomowego. Na dnie oceanu może jednak znajdować się coś, czego nikt się nie spodziewał.
Dlaczego warto?
To chyba najbardziej niedoceniony duży film Camerona.
Znajdziemy tu zainteresowanie technologią, oceanem, kontaktem z nieznanym i ludźmi pracującymi pod ekstremalną presją. BFI zauważa również, że właśnie tutaj rozwiązania CGI zaczęły prowadzić bezpośrednio do technologicznego przełomu Terminatora 2.
Jeżeli jest możliwość wyboru – Special Edition. W tym przypadku dłuższa wersja rzeczywiście istotnie poszerza wymowę filmu; BFI również rekomenduje właśnie ją.
4. Terminator 2: Dzień sądu (1991)
Obsada: Arnold Schwarzenegger, Linda Hamilton, Edward Furlong, Robert Patrick.
Kolejna maszyna przybywa z przyszłości, aby zmienić los Johna Connora – ale zasady gry nie są już takie jak w pierwszej części.
Dlaczego warto? Jeden z najlepszych przykładów sequela większego praktycznie pod każdym względem, który jednocześnie rozwija pomysły oryginału.
T-1000 stał się kamieniem milowym efektów cyfrowych, ale film działa do dzisiaj przede wszystkim dlatego, że pod efektami znajduje się bardzo sprawnie skonstruowane kino akcji. BFI zwraca uwagę właśnie na klarowność inscenizacji Camerona – nawet wielkie sekwencje akcji pozostają przestrzennie czytelne.
5. Titanic (1997)
Obsada: Leonardo DiCaprio, Kate Winslet, Billy Zane, Kathy Bates, Gloria Stuart.
Rose, młoda kobieta podróżująca pierwszą klasą podczas dziewiczego rejsu Titanica, poznaje ubogiego Jacka Dawsona. Wiemy, dokąd zmierza statek – ale właśnie ta wiedza staje się jednym ze źródeł napięcia.
Dlaczego warto? Bo tutaj spotyka się cały Cameron: technologia, ocean, katastrofa, wielkie widowisko, melodramat, konflikt klasowy i obsesyjna rekonstrukcja szczegółów.
Film zdobył 11 Oscarów i stał się światowym fenomenem.
Można nie przepadać za romansem Jacka i Rose. Trudniej odmówić Cameronowi umiejętności zamiany katastrofy, której zakończenie zna każdy widz, w trwające ponad trzy godziny kino napięcia.
Tuż poza piątką
Prawdziwe kłamstwa (1994) – Cameron dla czystej rozrywki, Arnold Schwarzenegger i kapitalna Jamie Lee Curtis.
Avatar (2009) – obowiązkowy z punktu widzenia historii technologii filmowej, nawet jeżeli sama fabuła może pozostawić widza znacznie chłodniejszym.
Kobiety Camerona
Sarah Connor – Linda Hamilton
Ellen Ripley – Sigourney Weaver
Lindsey Brigman – Mary Elizabeth Mastrantonio
Helen Tasker – Jamie Lee Curtis
Rose DeWitt Bukater – Kate Winslet
Neytiri – Zoe Saldaña
Sarah Connor i Ripley stały się wręcz ikonami kina akcji. BFI wskazuje właśnie silne kobiece postacie jako jeden ze znaków rozpoznawczych kina Camerona.
Co ciekawe, Cameron często rozpoczyna od bohaterki znajdującej się w sytuacji ograniczenia lub zagrożenia, a później pozwala jej przejąć kontrolę nad własną historią.
Cameron i ocean
Cameron nie poprzestał na filmowaniu oceanów. Sam został eksploratorem głębin.
W 2012 roku jako pierwszy człowiek odbył samotne zejście na dno Rowu Mariańskiego w pojeździe Deepsea Challenger, docierając do Challenger Deep.
W przypadku Camerona pytanie: „Czy zrobił to na potrzeby filmu?” czasami ma odpowiedź: „Nie. Po prostu naprawdę chciał zejść na dno oceanu”.
Ciekawostki
Pomysł na Terminatora miał narodzić się z obrazu, który Cameron zobaczył podczas gorączkowego snu: metalowego szkieletu wyłaniającego się z ognia. BFI rozmawiało z reżyserem właśnie o tym początku filmu.
Arnold Schwarzenegger początkowo nie był oczywistym kandydatem do roli Terminatora. Cameron wyobrażał sobie zabójcę raczej jako człowieka niewyróżniającego się z tłumu; rozważał m.in. Lance’a Henriksena. Spotkanie ze Schwarzeneggerem zmieniło koncepcję.
Pierwszy Terminator kosztował około 6,4 mln dolarów i zarobił około 78 mln. BFI przytacza późniejszy żart Camerona, że pierwszy film kosztował tyle, co przyczepa Schwarzeneggera podczas realizacji drugiego.
Aliens jest jednym z rzadkich sequeli, które regularnie pojawiają się w dyskusjach o filmach dorównujących lub nawet przewyższających oryginał. BFI umieściło go wśród wielkich filmów akcji.
Cameron wykonywał rzeczywiste zejścia do wraku Titanica, a zdobyte doświadczenie wykorzystał później również w dokumentach.
Charakterystyczna dla jego kariery jest eskalacja: po sukcesie Terminatora kolejne projekty stawały się coraz większe i droższe. BFI zauważa, że od 1984 roku – poza Otchłanią – każdy jego fabularny film był znaczącym sukcesem komercyjnym.
Bibliografia i źródła
BFI – Where to begin with James Cameron — bardzo dobre wprowadzenie do całej kariery.
BFI – The Terminator Came to Me – rozmowa z Cameronem o powstaniu „Terminatora” — szczególnie wartościowe źródło, bo mówi sam reżyser.
Academy Awards – „Titanic” i Oscary — materiały Akademii dotyczące produkcji i oscarowego triumfu filmu.