21 sierpnia 1944 roku w Sydney urodził się Peter Weir – australijski reżyser i scenarzysta, jeden z najważniejszych twórców australijskiej Nowej Fali, a później jeden z najbardziej cenionych reżyserów pracujących w kinie amerykańskim.
Karierę rozpoczynał w Australii od krótkich metraży i telewizji. Już w latach 70. zwrócił na siebie uwagę niezwykłym Piknikiem pod Wiszącą Skałą – tajemniczą, hipnotyczną historią zaginięcia uczennic podczas szkolnej wycieczki. Film stał się jednym z symboli odradzającego się kina australijskiego.
Kolejne dzieła – Ostatnia fala, Gallipoli oraz Rok niebezpiecznego życia – potwierdziły, że Weir potrafi łączyć kino gatunkowe z pytaniami o kulturę, historię, duchowość i miejsce jednostki w świecie.
W połowie lat 80. rozpoczął karierę w Hollywood. Świadek z Harrisonem Fordem przyniósł mu pierwszą nominację do Oscara za reżyserię. Później powstały m.in. Wybrzeże Moskitów, Stowarzyszenie Umarłych Poetów, Zielona karta, Bez lęku oraz Truman Show.
W 2003 roku zrealizował monumentalnego Pana i władcę: Na krańcu świata. Ostatnim jak dotąd pełnometrażowym filmem reżysera pozostaje Niepokonani z 2010 roku.
Weir nigdy nie należał do reżyserów realizujących filmy seryjnie. Jego filmografia jest stosunkowo niewielka, lecz niezwykle konsekwentna jakościowo. Bohaterowie Weira często odkrywają, że rzeczywistość, w której dotąd żyli, ma granice – społeczne, kulturowe, fizyczne lub wręcz metafizyczne – i próbują je przekroczyć.
Od australijskiego buszu, przez społeczność amiszów, elitarną szkołę, sztucznie skonstruowany świat telewizyjny aż po bezkres oceanu – Peter Weir nieustannie pyta, co dzieje się z człowiekiem, kiedy znajdzie się na granicy znanego mu świata.
Filmografia reżyserska
1971 – Three to Go: Michael – segment filmu
1974 – The Cars That Ate Paris
1975 – Piknik pod Wiszącą Skałą (Picnic at Hanging Rock)
1977 – Ostatnia fala (The Last Wave)
1979 – Hydraulik (The Plumber) – TV
1981 – Gallipoli
1982 – Rok niebezpiecznego życia (The Year of Living Dangerously)
1985 – Świadek (Witness)
1986 – Wybrzeże Moskitów (The Mosquito Coast)
1989 – Stowarzyszenie Umarłych Poetów (Dead Poets Society)
1990 – Zielona karta (Green Card)
1993 – Bez lęku (Fearless)
1998 – Truman Show (The Truman Show)
2003 – Pan i władca: Na krańcu świata (Master and Commander: The Far Side of the World)
2010 – Niepokonani (The Way Back)
Nagrody i nominacje
Peter Weir nigdy nie zdobył konkursowego Oscara za reżyserię, mimo że Akademia nominowała go w tej kategorii aż czterokrotnie:
Świadek
Stowarzyszenie Umarłych Poetów
Truman Show
Pan i władca: Na krańcu świata
Do tego doszły nominacja scenariuszowa za Zieloną kartę oraz producencka za Pana i władcę. Łącznie Weir otrzymał sześć nominacji do Oscara.
W 2022 roku Akademia naprawiła przynajmniej część tego braku, przyznając mu Oscara Honorowego za całokształt twórczości.
Rok niebezpiecznego życia znalazł się w konkursie głównym Cannes w 1983 roku. Film połączył Mela Gibsona, Sigourney Weaver i Lindę Hunt, która później zdobyła za swoją rolę Oscara.
Australijska Nowa Fala
W latach 70. kino australijskie przeżywało niezwykłe odrodzenie. Obok Weira pojawili się m.in. George Miller, Bruce Beresford, Fred Schepisi, Gillian Armstrong i Phillip Noyce.
Piknik pod Wiszącą Skałą stał się jednym z filmów-symboli tego zjawiska.
Wczesne filmy Weira są przy tym bardzo australijskie. Krajobraz nie służy jedynie jako dekoracja. Jest tajemnicą, zagrożeniem, pamięcią i czymś, czego człowiek Zachodu nie potrafi do końca zrozumieć. Najpełniej widać to w Pikniku pod Wiszącą Skałą i Ostatniej fali.
Peter Weir – człowiek pomiędzy światami
Piknik pod Wiszącą Skałą – cywilizacja kontra tajemnica natury.
Ostatnia fala – racjonalny biały Australijczyk kontra duchowy świat Aborygenów.
Gallipoli – młodość i idealizm kontra brutalność historii.
Rok niebezpiecznego życia – zachodni korespondent kontra polityczny chaos Indonezji.
Świadek – policjant z Filadelfii kontra zamknięta społeczność Amiszów.
Wybrzeże Moskitów – człowiek odrzucający cywilizację kontra własna utopia.
Stowarzyszenie Umarłych Poetów – indywidualizm kontra instytucja.
Bez lęku – człowiek po doświadczeniu granicznym kontra zwyczajne życie.
Truman Show – człowiek kontra rzeczywistość, którą ktoś dla niego skonstruował.
Pan i władca – mały drewniany okręt kontra bezkres oceanu.
10 filmów, od których warto zacząć
1. Piknik pod Wiszącą Skałą (1975)
Rachel Roberts, Anne-Louise Lambert, Vivean Gray
Rok 1900. Uczennice elitarnej szkoły wybierają się na walentynkowy piknik pod Hanging Rock. Kilka z nich wraz z nauczycielką znika bez śladu. Nie warto tutaj oczekiwać klasycznej zagadki kryminalnej. Weira bardziej interesuje tajemnica niż jej rozwiązanie.
Hipnotyczne zdjęcia, muzyka, spowolnienia i australijski krajobraz tworzą jeden z najbardziej niezwykłych filmów lat 70.
2. Ostatnia fala (1977)
Richard Chamberlain, David Gulpilil, Olivia Hamnett
Prawnik prowadzący sprawę grupy Aborygenów zaczyna doświadczać tajemniczych snów i wizji.
Jeszcze bardziej metafizyczny Weir. Racjonalność zachodniego człowieka okazuje się zaledwie jednym ze sposobów rozumienia rzeczywistości. Jeśli ktoś kocha atmosferę Pikniku pod Wiszącą Skałą, powinien koniecznie zobaczyć Ostatnią falę.
3. Gallipoli (1981)
Mel Gibson, Mark Lee
Dwaj młodzi australijscy biegacze wstępują do wojska i trafiają na front I wojny światowej.
Weir zaczyna od opowieści o młodości, przyjaźni i przygodzie, by stopniowo skonfrontować swoich bohaterów z rzeczywistością wojny. Jeden z fundamentalnych filmów australijskiej kultury.
4. Rok niebezpiecznego życia (1982)
Mel Gibson, Sigourney Weaver, Linda Hunt
Młody australijski reporter przyjeżdża do Dżakarty w czasie politycznego kryzysu w 1965 roku. Poznaje brytyjską dyplomatkę i fotografa Billy’ego Kwana. Romans, kino polityczne i opowieść o odpowiedzialności obserwatora. Linda Hunt stworzyła niezwykłą rolę Billy’ego Kwana, za którą zdobyła Oscara.
5. Świadek (1985)
Harrison Ford, Kelly McGillis, Lukas Haas
Chłopiec ze społeczności amiszów jest świadkiem morderstwa. Policjant John Book musi chronić jego i matkę, ukrywając się w ich świecie. Weir bierze thriller policyjny i stopniowo zamienia go w opowieść o spotkaniu dwóch kultur. Harrison Ford otrzymał za tę rolę swoją jedyną jak dotąd nominację do Oscara dla najlepszego aktora.
6. Wybrzeże Moskitów (1986)
Harrison Ford, Helen Mirren, River Phoenix
Genialny, lecz coraz bardziej obsesyjny wynalazca Allie Fox zabiera rodzinę do Ameryki Środkowej, gdzie zamierza stworzyć własną idealną społeczność. Jeden z najmniej oczywistych filmów Weira. I jeden z najbardziej interesujących Harrisonów Fordów – daleko od Indiany Jonesa i Hana Solo.
7. Stowarzyszenie Umarłych Poetów (1989)
Robin Williams, Robert Sean Leonard, Ethan Hawke
Do konserwatywnej szkoły dla chłopców przybywa nauczyciel literatury John Keating, który zachęca uczniów do samodzielnego myślenia.
Film stał się kulturowym fenomenem, a „Carpe diem” weszło do języka popularnego. Ale pod inspirującą powierzchnią znajduje się również bardzo gorzka opowieść o konflikcie jednostki z instytucją i cenie nieposłuszeństwa.
8. Bez lęku (1993)
Jeff Bridges, Isabella Rossellini, Rosie Perez
Mężczyzna przeżywa katastrofę lotniczą i po doświadczeniu bliskości śmierci przestaje odczuwać strach.
Film zdecydowanie mniej popularny niż Stowarzyszenie… czy Truman Show, ale dla mnie jest jednym z ukrytych klejnotów filmografii Weira. To opowieść nie tyle o katastrofie, ile o niemożności powrotu do dawnego siebie.
9. Truman Show (1998)
Jim Carrey, Laura Linney, Ed Harris
Truman Burbank prowadzi spokojne życie w idealnym miasteczku. Nie wie, że całe jego życie jest gigantycznym programem telewizyjnym.
Film, który w 1998 roku wydawał się fantastyczną satyrą. Dzisiaj, w epoce reality television, influencerów, algorytmów, permanentnej obecności kamer i sprzedawania prywatności, wydaje się niemal proroczy. Weir otrzymał za film nominację do Oscara za reżyserię.
10. Pan i władca: Na krańcu świata (2003)
Russell Crowe, Paul Bettany
Podczas wojen napoleońskich brytyjski HMS Surprise ściga znacznie potężniejszy francuski okręt. Na powierzchni – wielkie kino przygodowe. W głębi – opowieść o przywództwie, obowiązku, przyjaźni, nauce i cenie dowodzenia ludźmi. Film otrzymał aż dziesięć nominacji do Oscara, a Weir nominacje za reżyserię oraz jako producent najlepszego filmu.
Ciekawostki
Weir był jednym z kluczowych twórców Australian New Wave, która w latach 70. ponownie zwróciła uwagę świata na australijskie kino.
Piknik pod Wiszącą Skałą został oparty na powieści Joan Lindsay. Autorka przez lata świadomie podtrzymywała niejednoznaczność dotyczącą tego, czy historia ma podstawy w faktach.
Muzyka Gheorghe Zamfira i charakterystyczne brzmienie fletni Pana stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów Pikniku….
Rok niebezpiecznego życia był prezentowany w konkursie głównym Cannes.
Świadek przyniósł Weirowi pierwszą nominację do Oscara za reżyserię.
Harrison Ford uważał Alliego Foxa z Wybrzeża Moskitów za jedną z najbardziej interesujących ról swojej kariery.
Truman Show powstał przed eksplozją reality television, co tylko zwiększyło z czasem jego kulturową rangę.
Weir był nominowany do Oscara sześciokrotnie, lecz dopiero w 2022 roku otrzymał statuetkę – Oscara Honorowego. Akademia nazwała go wtedy „fearless and consummate filmmaker”.
Po Niepokonanych (2010) Weir nie nakręcił kolejnego filmu fabularnego.
Źródła i bibliografia