7 sierpnia 1911 roku urodził się Nicholas Ray – amerykański reżyser, scenarzysta i aktor, jeden z najbardziej oryginalnych twórców powojennego Hollywood. Choć szerokiej publiczności kojarzy się przede wszystkim z Buntownikiem bez powodu, jego kino wywarło ogromny wpływ na kolejne pokolenia filmowców.
Przyszedł na świat jako Raymond Nicholas Kienzle w Galesville w stanie Wisconsin. Studiował m.in. na University of Chicago, a przez pewien czas związany był z pracownią słynnego architekta Franka Lloyda Wrighta. Doświadczenie to miało później wpłynąć na charakterystyczne wykorzystanie przestrzeni w jego filmach.
Debiutował znakomitym They Live by Night, zrealizowanym w 1947 roku, choć wprowadzonym do amerykańskich kin dwa lata później. Już w tym filmie pojawił się jeden z najważniejszych tematów jego twórczości – sympatia do outsiderów, ludzi samotnych i skonfliktowanych ze społeczeństwem. Powracał do nich m.in. w In a Lonely Place, Johnny Guitar, Bigger Than Life oraz swoim najsłynniejszym dziele – Buntowniku bez powodu z Jamesem Deanem.
Ray swobodnie poruszał się między filmem noir, westernem, melodramatem i dramatem społecznym. Jego wyrazisty sposób komponowania obrazu, wykorzystanie koloru i formatu CinemaScope oraz zainteresowanie bohaterami nieprzystającymi do otoczenia zapewniły mu szczególne uznanie francuskich krytyków skupionych wokół „Cahiers du Cinéma”.
Problemy zdrowotne i osobiste sprawiły, że w latach 1960-tych jego hollywoodzka kariera praktycznie dobiegła końca. Później zajmował się m.in. nauczaniem filmu i eksperymentalnymi projektami. Zmarł 16 czerwca 1979 roku w Nowym Jorku.
Dziś Nicholas Ray uznawany jest za jednego z najważniejszych prekursorów amerykańskiego kina autorskiego – twórcę, którego filmy opowiadają przede wszystkim o samotności, buncie i potrzebie znalezienia własnego miejsca w świecie.
Filmografia reżyserska
1948/1949 – They Live by Night
1949 – A Woman’s Secret
1949 – Knock on Any Door
1950 – In a Lonely Place
1950 – Born to Be Bad
1951 – On Dangerous Ground
1951 – Flying Leathernecks
1952 – The Lusty Men
1954 – Johnny Guitar
1955 – Run for Cover
1955 – Buntownik bez powodu (Rebel Without a Cause)
1956 – Hot Blood
1956 – Bigger Than Life
1957 – The True Story of Jesse James
1957 – Bitter Victory
1958 – Wind Across the Everglades
1958 – Party Girl
1960 – The Savage Innocents
1961 – Król królów (King of Kings)
1963 – 55 dni w Pekinie (55 Days at Peking) – Ray nie ukończył realizacji
1973/1976 – We Can’t Go Home Again – eksperymentalny projekt realizowany wspólnie ze studentami
1980 – Lightning Over Water – wspólnie z Wimem Wendersem, ukończony po śmierci Raya
Nagrody i znaczenie
Nominacja do Oscara za historię do Buntownika bez powodu.
Buntownik bez powodu otrzymał łącznie trzy nominacje do Oscara.
Ray został jednym z ulubionych amerykańskich reżyserów krytyków związanych z francuskim „Cahiers du Cinéma”.
François Truffaut już w latach 50. określał go jako prawdziwego autora filmowego.
Jean-Luc Godard posunął się jeszcze dalej, pisząc słynne słowa utożsamiające Raya właściwie z samą istotą kina.
Przewodnik po twórczości – 5 filmów, od których warto zacząć
1. Buntownik bez powodu (Rebel Without a Cause, 1955)
Obsada: James Dean, Natalie Wood, Sal Mineo.
Film-symbol i naturalny punkt startowy. James Dean wciela się w Jima Starka, młodego człowieka próbującego odnaleźć swoje miejsce w świecie dorosłych, którego zasad nie potrafi zaakceptować. Ray potraktował problemy młodzieży z niespotykaną wówczas powagą i empatią. Film stał się jednym z najważniejszych obrazów młodzieńczego buntu w historii kina.
2. In a Lonely Place (1950)
Obsada: Humphrey Bogart, Gloria Grahame.
Mroczna historia hollywoodzkiego scenarzysty podejrzanego o morderstwo. Film zaczyna się jak noir, ale stopniowo przeobraża się w niezwykle gorzki portret miłości, nieufności i autodestrukcji. BFI zalicza go do największych osiągnięć Raya.
3. Johnny Guitar (1954)
Obsada: Joan Crawford, Sterling Hayden, Mercedes McCambridge.
Western zupełnie inny od klasycznych przedstawicieli gatunku. W centrum historii znajdują się silne kobiece postacie, namiętności, konflikty i społeczna nietolerancja. Niezwykłe wykorzystanie koloru i melodramatyczna intensywność sprawiły, że film stał się jednym z najbardziej charakterystycznych dzieł Raya.
4. They Live by Night (1948/1949)
Obsada: Farley Granger, Cathy O’Donnell.
Debiut, w którym właściwie znajduje się już cały późniejszy Nicholas Ray. Para młodych ludzi próbuje znaleźć dla siebie miejsce poza społeczeństwem, lecz przeszłość nie pozwala im rozpocząć normalnego życia. To jeden z najwcześniejszych przykładów charakterystycznej dla reżysera empatii wobec outsiderów.
5. Bigger Than Life (1956)
Obsada: James Mason, Barbara Rush, Walter Matthau.
Pozornie spokojny dramat o nauczycielu, którego życie zmienia się pod wpływem przepisanego mu leku, przeradza się w niepokojącą analizę amerykańskiej rodziny i klasy średniej. Ray wykorzystuje kolor, przestrzeń i CinemaScope w niezwykle ekspresyjny sposób. Film jest dziś uznawany za jedno z jego największych osiągnięć.
Ciekawostki
Ray przez pewien czas studiował i pracował przy Frank Lloyd Wright. Doświadczenie architektoniczne miało później znaczenie dla jego niezwykle świadomego komponowania przestrzeni filmowej.
Jego reputację jako wielkiego autora w znacznej mierze zbudowali młodzi francuscy krytycy – późniejsi twórcy Nowej Fali.
W latach 70. Ray wykładał film. Jednym z jego studentów był późniejszy reżyser Jim Jarmusch.
W Buntowniku bez powodu sam Ray pojawia się na moment w ostatnim ujęciu filmu.
Ray szczególnie interesował się outsiderami i ludźmi niepotrafiącymi odnaleźć swojego miejsca w społeczeństwie. Motyw ten przewija się przez niemal całą jego twórczość.
Pod koniec życia zaprzyjaźnił się z Wimem Wendersem, który obsadził go w Amerykańskim przyjacielu, a następnie współtworzył z nim niezwykle osobisty Lightning Over Water.
Bibliografia i linki
Wakeman, John (red.), World Film Directors, Volume Two: 1945–1985, H.W. Wilson, New York 1988 [s.826-837].
BFI – Don’t forget about (Nicholas) Ray – świetny tekst pokazujący, dlaczego Ray to zdecydowanie więcej niż Buntownik bez powodu.
TCM – Nicholas Ray Profile – obszerne opracowanie biograficzne.
IMDb – Nicholas Ray Biography – biografia i filmografia.
The New Yorker – Nicholas Ray’s Hollywood Counterculture – bardzo ciekawy esej o Rayu jako autorze i jego znaczeniu dla późniejszych filmowców.
Filmweb