9 sierpnia 1918 roku urodził się Robert Aldrich – amerykański reżyser i producent, jeden z największych indywidualistów powojennego Hollywood. Jego kino, często brutalne, pesymistyczne i nieufne wobec wszelkich form władzy, wymykało się prostym podziałom gatunkowym.
Przyszedł na świat w Cranston w stanie Rhode Island w zamożnej i wpływowej rodzinie. Zamiast jednak wybrać karierę polityczną lub finansową, rozpoczął pracę w RKO od najniższych stanowisk. Zdobywał doświadczenie jako asystent takich reżyserów jak Jean Renoir, Joseph Losey czy Charlie Chaplin, zanim na początku lat 50. sam stanął za kamerą.
Pierwsze sukcesy przyniosły mu western Vera Cruz (1954), niezwykły film noir Śmiertelny pocałunek (1955) oraz Wielki nóż (1955), nagrodzony Srebrnym Lwem w Wenecji. Rok później otrzymał Srebrnego Niedźwiedzia za reżyserię melodramatu Jesienne liście.
Aldrich swobodnie poruszał się między gatunkami. Zrealizował antywojenny Atak!, gotycki thriller Co się zdarzyło Baby Jane?, dramat przygodowy Lot Feniksa oraz jeden ze swoich największych sukcesów kasowych – Parszywą dwunastkę. Powodzenie tego ostatniego pozwoliło mu stworzyć własne studio filmowe.
Bohaterowie Aldricha często buntują się przeciwko systemowi, instytucjom i narzuconym zasadom. Reżysera fascynowały konflikty charakterów, moralna dwuznaczność i ludzie zmuszeni walczyć o zachowanie własnej godności.
Był również aktywnym działaczem środowiska filmowego i w latach 1975–1979 pełnił funkcję prezesa Directors Guild of America. Zmarł 5 grudnia 1983 roku. Jego bezkompromisowe kino wywarło wpływ na kolejne pokolenia twórców, od Sama Peckinpaha po współczesnych reżyserów kina gatunkowego.
Filmografia reżyserska
1953 – Big Leaguer
1954 – World for Ransom
1954 – Apache
1954 – Vera Cruz
1955 – Śmiertelny pocałunek (Kiss Me Deadly)
1955 – Wielki nóż (The Big Knife)
1956 – Jesienne liście (Autumn Leaves)
1956 – Atak! (Attack!)
1959 – Ten Seconds to Hell
1959 – The Angry Hills
1961 – The Last Sunset
1962 – Sodoma i Gomora (Sodom and Gomorrah)
1962 – Co się zdarzyło Baby Jane? (What Ever Happened to Baby Jane?)
1963 – 4 for Texas
1964 – Nie płacz, Charlotto (Hush… Hush, Sweet Charlotte)
1965 – Lot Feniksa (The Flight of the Phoenix)
1967 – Parszywa dwunastka (The Dirty Dozen)
1968 – Zabójstwo siostry George (The Killing of Sister George)
1968 – Legenda Lylah Clare (The Legend of Lylah Clare)
1969 – The Greatest Mother of ’em All – krótki metraż
1970 – Za późno na bohaterów (Too Late the Hero)
1971 – The Grissom Gang
1972 – Ulzana’s Raid
1973 – Emperor of the North
1974 – Najdłuższy jard (The Longest Yard)
1975 – Hustle
1977 – The Choirboys
1977 – Twilight’s Last Gleaming
1979 – The Frisco Kid
1981 – …All the Marbles
Nagrody i znaczenie dla kina
Srebrny Lew na festiwalu w Wenecji za Wielki nóż (1955).
Srebrny Niedźwiedź za najlepszą reżyserię na Berlinale za Jesienne liście (1956).
Nagroda włoskich krytyków na festiwalu w Wenecji za Atak! (1956).
Co się zdarzyło Baby Jane? przyniosło mu nominację Directors Guild of America za reżyserię; drugą otrzymał za Parszywą dwunastkę.
W latach 1975–1979 był prezesem Directors Guild of America. Jego działalność pozostawiła tak trwały ślad, że od 1984 roku DGA przyznaje Robert B. Aldrich Award za nadzwyczajne zasługi dla gildii i jej członków.
Bardzo ciekawa jest również późniejsza recepcja jego twórczości. Krytycy wskazują wpływ Aldricha m.in. na Sama Peckinpaha, Waltera Hilla, Johna Woo czy Quentina Tarantino.
Przewodnik po twórczości – 5 filmów, od których warto zacząć
1. Śmiertelny pocałunek (Kiss Me Deadly, 1955)
Obsada: Ralph Meeker, Albert Dekker, Paul Stewart, Maxine Cooper.
Prywatny detektyw Mike Hammer zabiera nocą tajemniczą autostopowiczkę i zostaje wciągnięty w coraz bardziej niebezpieczną intrygę.
Dlaczego warto? To noir doprowadzony niemal do punktu samozniszczenia: brutalny, paranoiczny i przesiąknięty lękami epoki atomowej. BFI nazywa wcześniejszy World for Ransom właściwie próbą generalną przed tym, co Aldrich zrobił z gatunkiem rok później.
2. Atak! (Attack!, 1956)
Obsada: Jack Palance, Eddie Albert, Lee Marvin, Robert Strauss.
Podczas II wojny światowej oddział amerykańskich żołnierzy zostaje wystawiony na śmiertelne niebezpieczeństwo przez tchórzostwo własnego dowódcy.
Dlaczego warto? Aldrich pozbawia film wojenny heroicznej otoczki i koncentruje się na konflikcie między żołnierzami a skorumpowaną hierarchią. To jeden z najbardziej bezkompromisowych amerykańskich filmów antywojennych lat 50.
3. Co się zdarzyło Baby Jane? (What Ever Happened to Baby Jane?, 1962)
Obsada: Bette Davis, Joan Crawford, Victor Buono.
Dwie starzejące się siostry, niegdyś związane z show-biznesem, mieszkają razem w hollywoodzkiej rezydencji. Dawne urazy, zazdrość i wzajemna zależność stopniowo zamieniają dom w psychologiczne pole bitwy.
Dlaczego warto? Fenomenalny pojedynek Davis i Crawford oraz mistrzowskie połączenie czarnego humoru, melodramatu i psychologicznego horroru. Film odniósł sukces, zapoczątkował modę na później nazwany nurt psycho-biddy/hagsploitation i przywrócił Davis oraz Crawford ogromne zainteresowanie publiczności.
4. Lot Feniksa (The Flight of the Phoenix, 1965)
Obsada: James Stewart, Richard Attenborough, Peter Finch, Hardy Krüger, Ernest Borgnine.
Samolot rozbija się na Saharze. Pozbawieni realnej nadziei na ratunek ocaleni muszą zdecydować, czy zaufać niezwykłemu planowi jednego z pasażerów.
Dlaczego warto? Kapitalny przykład tego, jak Aldrich budował napięcie poprzez konflikt osobowości. Katastrofa jest tylko punktem wyjścia; prawdziwym tematem filmu stają się przywództwo, ego, strach i zdolność współpracy.
5. Parszywa dwunastka (The Dirty Dozen, 1967)
Obsada: Lee Marvin, Ernest Borgnine, Charles Bronson, John Cassavetes, Donald Sutherland, Telly Savalas, Jim Brown.
Grupa skazanych żołnierzy otrzymuje szansę uniknięcia wyroków w zamian za udział w niemal samobójczej misji za liniami wroga.
Dlaczego warto? Największy komercyjny sukces Aldricha i jeden z klasyków wojennego kina rozrywkowego. Pod efektowną akcją nadal znajduje się typowy dla reżysera motyw: outsiderzy przeciwko instytucji i jej regułom. Sukces filmu umożliwił Aldrichowi stworzenie własnego studia.
Ciekawostki
Aldrich pochodził z bardzo zamożnej i wpływowej rodziny; był spokrewniony z rodziną Rockefellerów. Zamiast wykorzystać rodzinne koneksje, rozpoczął hollywoodzką karierę jako pracownik produkcyjny w RKO.
Zanim został reżyserem, pracował przy filmach m.in. Jeana Renoira, Josepha Loseya, Charliego Chaplina, Lewisa Milestone’a i Williama A. Wellmana.
Wspierał scenarzystów dotkniętych hollywoodzką czarną listą oraz aktywnie działał na rzecz praw zawodowych filmowców.
Po sukcesie Parszywej dwunastki kupił własne studio filmowe. Przedsięwzięcie nie okazało się jednak trwałym sukcesem finansowym i w 1973 roku musiał je sprzedać.
Aldrich potrafił znakomicie prowadzić wielkie aktorki. Bette Davis, Joan Crawford, Olivia de Havilland czy Kim Novak otrzymywały u niego role dalekie od typowego hollywoodzkiego glamour.
Jego bohaterowie bardzo często znajdują się w konflikcie z systemem, dowództwem, korporacją albo społecznymi regułami. Dlatego nawet pozornie czysto rozrywkowe filmy Aldricha mają wyraźnie antyautorytarny ton.
O znaczeniu jego działalności związkowej świadczy istniejąca do dziś Robert B. Aldrich Service Award przyznawana przez Directors Guild of America.