14 sierpnia 1945 roku w Düsseldorfie urodził się Wim Wenders – reżyser, scenarzysta, producent i fotograf, jeden z najważniejszych przedstawicieli Nowego Kina Niemieckiego oraz jeden z najbardziej rozpoznawalnych europejskich autorów filmowych.
Początkowo studiował medycynę i filozofię, później zainteresował się malarstwem, by ostatecznie związać się z kinem. Po ukończeniu szkoły filmowej w Monachium zadebiutował pełnometrażowym Summer in the City (1970). Międzynarodową pozycję budował filmami drogi: Alicja w miastach, Fałszywy ruch i Z biegiem czasu, tworzącymi nieformalną „trylogię drogi”. BFI zalicza Wendersa – obok Rainera Wernera Fassbindera i Wernera Herzoga – do największych nazwisk wywodzących się z Nowego Kina Niemieckiego.
Fascynacja kulturą amerykańską, podróżą, samotnością i krajobrazem stała się jednym ze znaków rozpoznawczych jego twórczości. W Amerykańskim przyjacielu połączył europejską wrażliwość z konwencją thrillera, a światowy sukces przyniósł mu Paryż, Teksas – melancholijna historia Travisa w 1984 roku zdobyła Złotą Palmę w Cannes.
Trzy lata później powstało Niebo nad Berlinem, poetycka opowieść o aniołach obserwujących mieszkańców podzielonego miasta. Film przyniósł Wendersowi nagrodę za reżyserię w Cannes i szybko zdobył status współczesnego klasyka.
Wenders nigdy nie ograniczył się jednak do fabuły. Tworzył dokumenty o kinie, muzyce, tańcu, fotografii i ludziach sztuki. Buena Vista Social Club, Pina i Sól ziemi przyniosły mu nominacje do Oscara. Po ponad półwieczu pracy nadal realizuje filmy – Perfect Days (2023) stał się jednym z najlepiej przyjętych dzieł późnego okresu jego kariery.
Kino Wendersa to kino ludzi w drodze – poszukujących domu, drugiego człowieka, własnej tożsamości albo po prostu miejsca, w którym warto się zatrzymać.
Filmografia reżyserska
Filmy fabularne
1970 – Summer in the City
1972 – Strach bramkarza przed jedenastką (Die Angst des Tormanns beim Elfmeter)
1973 – Szkarłatna litera (Der scharlachrote Buchstabe)
1974 – Alicja w miastach (Alice in den Städten)
1975 – Fałszywy ruch (Falsche Bewegung)
1976 – Z biegiem czasu (Im Lauf der Zeit / Kings of the Road)
1977 – Amerykański przyjaciel (Der amerikanische Freund)
1982 – Hammett
1982 – Stan rzeczy (Der Stand der Dinge)
1984 – Paryż, Teksas (Paris, Texas)
1987 – Niebo nad Berlinem (Der Himmel über Berlin / Wings of Desire)
1991 – Aż na koniec świata (Until the End of the World)
1993 – Tak daleko, tak blisko (In weiter Ferne, so nah!)
1994 – Lisbon Story
1997 – Koniec przemocy (The End of Violence)
2000 – The Million Dollar Hotel
2004 – Kraina obfitości (Land of Plenty)
2005 – Nie wracaj w te strony (Don’t Come Knocking)
2008 – Palermo Shooting
2015 – Every Thing Will Be Fine
2016 – Piękne dni w Aranjuez (The Beautiful Days of Aranjuez)
2017 – Zanurzeni (Submergence)
2023 – Perfect Days
Do tego dochodzą filmy nowelowe, krótsze realizacje oraz eksperymenty.
Najważniejsze dokumenty
1980 – Lightning Over Water – z Nicholasem Rayem
1985 – Tokyo-Ga – hołd dla Yasujirō Ozu
1989 – Notatki o strojach i miastach (Notebook on Cities and Clothes)
1995 – Bracia Skladanowscy (Die Gebrüder Skladanowsky)
1999 – Buena Vista Social Club
2003 – The Soul of a Man
2011 – Pina
2014 – Sól ziemi (The Salt of the Earth) – wspólnie z Juliano Ribeiro Salgado
2018 – Papież Franciszek. Człowiek, który dotrzymuje słowa (Pope Francis: A Man of His Word)
2023 – Anselm
Ta druga część jest bardzo ważna: dokument nie jest u Wendersa dodatkiem do „właściwej” kariery, lecz jej równorzędnym nurtem.
Najważniejsze nagrody
Złota Palma w Cannes – Paryż, Teksas (1984). Film otrzymał również nagrodę FIPRESCI.
Nagroda za najlepszą reżyserię w Cannes – Niebo nad Berlinem (1987).
Grand Prix Jury w Cannes – Tak daleko, tak blisko (1993).
Nagroda FIPRESCI w Cannes – Z biegiem czasu (1976).
Nagroda Specjalna Un Certain Regard – Sól ziemi (2014).
Wenders był także trzykrotnie nominowany do Oscara za pełnometrażowy film dokumentalny: za Buena Vista Social Club, Pinę i Sól ziemi. Akademia potwierdza m.in. nominację Buena Vista Social Club w 2000 r.
5 filmów, od których warto zacząć
1. Alicja w miastach (1974)
Obsada: Rüdiger Vogler, Yella Rottländer, Lisa Kreuzer.
Niemiecki dziennikarz podróżujący po Stanach Zjednoczonych niespodziewanie zostaje opiekunem dziewięcioletniej dziewczynki. Razem ruszają w podróż po Europie w poszukiwaniu jej rodziny.
Dlaczego warto?
To jeden z filmów, w których narodził się Wenders, jakiego później będziemy rozpoznawać przez następne pół wieku: droga, przypadkowe spotkanie, samotność, fotografia, Ameryka, Europa i człowiek próbujący odnaleźć swoje miejsce.
Film otwiera słynną „trylogię drogi”. BFI właśnie od niej wyprowadza jeden z najważniejszych motywów całej późniejszej twórczości reżysera.
2. Amerykański przyjaciel (1977)
Obsada: Bruno Ganz, Dennis Hopper, Lisa Kreuzer, Gérard Blain.
Ciężko chory niemiecki konserwator obrazów zostaje wciągnięty przez tajemniczego Amerykanina w świat przestępstwa.
Dlaczego warto?
Adaptacja Gry Ripleya Patricii Highsmith pokazuje, że Wenders potrafi połączyć kino autorskie z thrillerem. BFI zalicza film do jego najlepszych dzieł i zwraca uwagę na obecność w obsadzie dwóch wielkich reżyserów szczególnie ważnych dla Wendersa – Nicholasa Raya i Samuela Fullera.
3. Paryż, Teksas (1984)
Obsada: Harry Dean Stanton, Nastassja Kinski, Dean Stockwell, Hunter Carson.
Mężczyzna po kilkuletnim zniknięciu zostaje odnaleziony na pustyni. Stopniowo próbuje odbudować relację z synem i zmierzyć się z przeszłością.
Dlaczego warto?
Jeżeli ktoś chce obejrzeć tylko jeden film Wendersa, właśnie ten warto wybrać jako pierwszy.
BFI również wskazuje Paris, Texas jako najlepszy punkt wejścia w jego twórczość.
Scenariusz Sama Sheparda, zdjęcia Robby’ego Müllera, muzyka Ry Coodera, fenomenalny Harry Dean Stanton i obrazy amerykańskiego krajobrazu widzianego oczami Europejczyka.
A do tego Złota Palma w Cannes.
4. Niebo nad Berlinem (1987)
Obsada: Bruno Ganz, Solveig Dommartin, Otto Sander, Peter Falk.
Dwaj aniołowie przemierzają Berlin, słuchając myśli jego mieszkańców. Jeden z nich zaczyna pragnąć czegoś, czego jako nieśmiertelna istota nie może doświadczyć – zwyczajnego ludzkiego życia.
Dlaczego warto?
Bo chyba żaden inny film nie pokazuje równie dobrze poetyckiego Wendersa.
Czerń i biel oraz kolor, podzielony Berlin, filozofia, historia, samotność i potrzeba bliskości. BFI opisuje film jako niezwykłe połączenie formalnego eksperymentu i bezwstydnie romantycznego kina.
Wenders otrzymał za niego nagrodę za reżyserię w Cannes.
5. Perfect Days (2023)
Obsada: Kōji Yakusho, Tokio Emoto, Arisa Nakano, Min Tanaka.
Hirayama pracuje jako sprzątacz publicznych toalet w Tokio. Żyje według prostego rytmu: praca, muzyka, książki, fotografia, drzewa. Kolejne spotkania stopniowo odsłaniają fragmenty jego przeszłości.
Dlaczego warto?
Bo pomiędzy Alicją w miastach a Perfect Days upłynęło prawie pół wieku, a wiele fundamentalnych pytań Wendersa pozostało tych samych.
Gdzie jest nasze miejsce? Co daje człowiekowi szczęście? Jak patrzymy na świat? Jak ważne są przypadkowe spotkania?
I przede wszystkim: Perfect Days pokazuje, że Wenders nie jest wyłącznie klasykiem, którego trzeba poznawać poprzez filmy z lat 70. i 80.
Tuż poza piątką…
Z biegiem czasu, Stan rzeczy, Tokyo-Ga, Buena Vista Social Club, Pina.
Kino drogi Wima Wendersa
Droga u Wendersa rzadko służy tylko temu, żeby bohater dotarł z punktu A do B.
Podróżują ludzie, którzy czegoś nie potrafią znaleźć: domu, drugiego człowieka, przeszłości albo samych siebie. Dlatego samochody, pociągi, motele, stacje benzynowe, hotele i przydrożne bary są u niego czymś więcej niż dekoracją.
BFI nazywa go wręcz „king of the road movie”.
Wenders i muzyka
Rock, blues i muzyka popularna są integralną częścią jego kina. Współpracował m.in. z Ry Cooderem, Nickiem Cave’em, Lou Reedem i U2.
A Buena Vista Social Club (1999) zrobił coś niezwykłego: dokument Wendersa pomógł światowej publiczności odkryć pokolenie kubańskich muzyków. Film otrzymał nominację do Oscara.
Wenders – fotograf
Wenders jest również cenionym fotografem.
I kiedy o tym wiemy, jego kino zaczyna wyglądać trochę inaczej. Krajobraz nigdy nie jest u niego przypadkowym tłem.
Pustynia w Paryż, Teksas, podzielony Berlin w Niebie nad Berlinem, amerykańskie drogi, Tokio – miejsca opowiadają historie równie mocno jak bohaterowie.
To dlatego kadry Wendersa często można sobie wyobrazić jako samodzielne fotografie.
Ciekawostki
Wenders początkowo chciał zostać malarzem. To zainteresowanie sztukami wizualnymi pozostało widoczne w całej jego późniejszej twórczości.
Od młodości fascynowała go kultura amerykańska – rock’n’roll, kino, samochody, pejzaże i mit drogi. Jego filmy często pokazują jednak Amerykę z perspektywy Europejczyka jednocześnie nią zachwyconego i wobec niej zdystansowanego.
W Amerykańskim przyjacielu pojawili się reżyserzy Nicholas Ray i Samuel Fuller.
Wenders później towarzyszył umierającemu Rayowi podczas realizacji niezwykłego Lightning Over Water (1980).
Jednym z największych mistrzów Wendersa był Yasujirō Ozu. Wenders poświęcił mu dokument Tokyo-Ga. Co ciekawe, jeszcze w głosowaniu Sight and Sound w 2022 roku umieścił Dzień dobry Ozu w swojej osobistej dziesiątce największych filmów.
Wenders potrafił zdobywać najważniejsze nagrody w Cannes w trzech kolejnych dekadach: FIPRESCI za Z biegiem czasu w 1976, Złotą Palmę za Paryż, Teksas w 1984, nagrodę reżyserską za Niebo nad Berlinem w 1987 oraz Grand Prix Jury za Tak daleko, tak blisko w 1993.
Bibliografia i źródła
BFI – Where to begin with Wim Wenders
Festival de Cannes – Wim Wenders
Festival de Cannes – Paris, Texas
BFI – Wings of Desire
Filmweb
John Wakeman (red.), World Film Directors, Volume Two: 1945–1985.
IMDb – Wim Wenders