Robert Wise urodził się 10 września 1914 roku w Winchester w stanie Indiana. Do historii kina przeszedł jako jeden z najbardziej wszechstronnych amerykańskich filmowców XX wieku – człowiek, który z równą swobodą realizował film noir, horror, science fiction, musical, dramat wojenny czy widowisko historyczne.
Zaczynał jednak nie jako reżyser, lecz montażysta. Najważniejszym tytułem tego okresu był Obywatel Kane (1941) Orsona Wellesa, za którego montaż Wise otrzymał nominację do Oscara. Pracował również przy Wspaniałości Ambersonów (1942).
Do reżyserii trafił w niezwykłych okolicznościach. Podczas realizacji horroru The Curse of the Cat People (1944) producent Val Lewton zastąpił dotychczasowego reżysera Gunthera von Fritscha właśnie Wise’em. Tak rozpoczęła się kariera trwająca ponad pół wieku.
Już w Porywaczu ciał (The Body Snatcher, 1945) z Borisem Karloffem pokazał talent do budowania atmosfery. Potem przyszły kolejne gatunki. Między linami ringu (The Set-Up, 1949) był brutalnym dramatem bokserskim rozgrywającym się niemal w czasie rzeczywistym. Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia (1951) udowodnił, że science fiction może służyć poważnej refleksji nad ludzkością. Chcę żyć! (1958) przyniosło Susan Hayward Oscara.
W latach 60. Wise osiągnął największe sukcesy komercyjne. Za West Side Story (1961) oraz Dźwięki muzyki (1965) zdobył Oscary za reżyserię, a oba filmy otrzymały również Oscary dla najlepszego filmu.
Pomiędzy tymi gigantycznymi musicalami nakręcił jednak coś zupełnie przeciwnego – kameralny, czarno-biały Nawiedzony dom (The Haunting, 1963), w którym źródłem strachu są przede wszystkim przestrzeń, dźwięk i wyobraźnia.
Później powrócił do science fiction w Tajemnicy Andromedy (1971), a pod koniec dekady powierzono mu niezwykle odpowiedzialne zadanie przeniesienia Star Treka na wielki ekran.
Robert Wise zmarł 14 września 2005 roku, zaledwie cztery dni po swoich 91. urodzinach. Pozostawił po sobie filmografię, która wygląda tak, jakby należała do kilku różnych reżyserów.
FILMOGRAFIA – NAJWAŻNIEJSZE FILMY
1944 – The Curse of the Cat People
1945 – Porywacz ciał (The Body Snatcher)
1947 – Born to Kill
1949 – Między linami ringu (The Set-Up)
1951 – Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia (The Day the Earth Stood Still)
1953 – Destination Gobi
1953 – Szczury pustyni (The Desert Rats)
1954 – Rada nadzorcza (Executive Suite)
1956 – Helena Trojańska (Helen of Troy)
1956 – Między niebem a piekłem (Tribute to a Bad Man)
1957 – Something of Value
1958 – Chcę żyć! (I Want to Live!)
1959 – Odds Against Tomorrow
1961 – West Side Story – wspólnie z Jerome’em Robbinsem
1962 – Two for the Seesaw
1963 – Nawiedzony dom (The Haunting)
1965 – Dźwięki muzyki (The Sound of Music)
1966 – Ziarnka piasku (The Sand Pebbles)
**1968 – Star! **
1971 – Tajemnica Andromedy (The Andromeda Strain)
1973 – Two People
1975 – Hindenburg
1977 – Audrey Rose
1979 – Star Trek: Film (Star Trek: The Motion Picture)
1989 – Rooftops
W 2000 roku powrócił jeszcze do reżyserii telewizyjnym filmem A Storm in Summer.
ZANIM ZOSTAŁ REŻYSEREM – MONTAŻYSTA OBYWATELA KANE’A
Pracę w RKO zaczynał na najniższych stanowiskach. Stopniowo doszedł do montażu i w wieku zaledwie 26 lat został montażystą Obywatela Kane’a.
Za film Wellesa otrzymał swoją pierwszą nominację do Oscara. Pracował następnie przy Wspaniałości Ambersonów. Jego udział w przemontowaniu filmu po nieudanych pokazach próbnych pozostaje jednym z najbardziej dyskutowanych epizodów jego kariery. Welles przez lata miał do Wise’a o to pretensje, choć decyzje dotyczące skrócenia i zmiany zakończenia podejmowało kierownictwo RKO.
Doświadczenie montażysty pozostało w kinie Wise’a na zawsze: klarowna konstrukcja, ekonomia opowiadania i świadomość rytmu były charakterystyczne nawet dla jego największych widowisk.
ROBERT WISE – REŻYSER BEZ GATUNKU
Biorąc pod uwagę zaledwie trzy dekady:
1945 – horror – The Body Snatcher
1949 – dramat bokserski/noir – The Set-Up
1951 – science fiction – The Day the Earth Stood Still
1958 – dramat społeczny – I Want to Live!
1961 – musical – West Side Story
1963 – horror psychologiczny – The Haunting
1965 – musical – The Sound of Music
1966 – dramat wojenny – The Sand Pebbles
1971 – science fiction – The Andromeda Strain
1975 – kino katastroficzne – The Hindenburg
1977 – horror – Audrey Rose
1979 – kosmiczne SF – Star Trek: The Motion Picture
Wise nigdy nie stworzył łatwo rozpoznawalnego „świata Roberta Wise’a”. Nie znajdziemy tu obsesji Hitchcocka, szaleństwa Herzoga czy moralnych konfliktów Kazana. Jego talent polegał na czymś innym: potrafił podporządkować własny warsztat historii, którą właśnie opowiadał.
10 FILMÓW NA START
1. Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia (1951)
Michael Rennie, Patricia Neal, Sam Jaffe
Jeden z fundamentów poważnego amerykańskiego SF. Nie chodzi przede wszystkim o latający spodek i robota Gorta. Wise wykorzystuje przybysza z kosmosu, aby spojrzeć z zewnątrz na zachowanie ludzkości.
2. Nawiedzony dom (1963)
Julie Harris, Claire Bloom, Richard Johnson, Russ Tamblyn
Grupa ludzi przybywa do owianej złą sławą posiadłości Hill House, aby zbadać rzekome zjawiska paranormalne. Jeden z wielkich przykładów horroru opartego na sugestii.
3. West Side Story (1961)
Natalie Wood, Richard Beymer, Rita Moreno, George Chakiris
Romeo i Julia przeniesieni na ulice Nowego Jorku. Musical, taniec, dramat społeczny i tragedia połączone w jedno widowisko. Dziesięć Oscarów.
4. Dźwięki muzyki (1965)
Julie Andrews, Christopher Plummer
Maria trafia do domu owdowiałego kapitana von Trappa jako guwernantka jego dzieci. Jeden z najsłynniejszych musicali w historii kina i gigantyczny sukces publiczności.
5. Między linami ringu (1949)
Robert Ryan, Audrey Totter
Starzejący się bokser wychodzi na ring, nie wiedząc, że wynik walki został wcześniej ustalony. Zwarty, mroczny film rozgrywający się niemal w czasie rzeczywistym.
6. Tajemnica Andromedy (1971)
Arthur Hill, David Wayne, James Olson, Kate Reid
Po upadku satelity niemal wszyscy mieszkańcy niewielkiego miasteczka giną. Zespół naukowców próbuje ustalić przyczynę. Chłodne, inteligentne proceduralne SF.
7. Chcę żyć! (1958)
Susan Hayward
Historia kobiety skazanej na śmierć. Wise unika łatwego melodramatu i buduje coraz bardziej klaustrofobiczne studium człowieka oczekującego na wykonanie wyroku. Hayward zdobyła Oscara.
8. Ziarnka piasku (1966)
Steve McQueen, Richard Attenborough, Candice Bergen
Amerykański marynarz trafia na kanonierkę patrolującą Chiny w latach 20. Monumentalne kino historyczne połączone z konfliktem kultur i dramatem jednostki.
9. Odds Against Tomorrow (1959)
Harry Belafonte, Robert Ryan, Ed Begley
Trzech mężczyzn przygotowuje napad na bank. Rasowe uprzedzenia jednego z nich zwiększają napięcie wewnątrz grupy. Jeden z ostatnich znaczących klasycznych filmów noir.
10. The Body Snatcher (1945)
Boris Karloff, Bela Lugosi
Edynburg XIX wieku. Lekarz potrzebuje zwłok do badań anatomicznych, a człowiek dostarczający mu ciała zaczyna budzić coraz większe podejrzenia. Wczesny Wise i znakomita szkoła grozy Vala Lewtona.
NAJWAŻNIEJSZE NAGRODY
Oscar za reżyserię – West Side Story
Oscar za najlepszy film – West Side Story jako producent
Oscar za reżyserię – The Sound of Music
Oscar za najlepszy film – The Sound of Music jako producent
Do tego dochodzi wcześniejsza nominacja za montaż Obywatela Kane’a oraz nominacja reżyserska za Chcę żyć!.
W 1998 roku American Film Institute przyznał Wise’owi AFI Life Achievement Award.
CIEKAWOSTKI
Zanim wyreżyserował pierwszy film, montował dzieła Orsona Wellesa.
Jego kariera reżyserska zaczęła się przy produkcji Vala Lewtona The Curse of the Cat People.
The Set-Up trwa około 72 minut, a jego akcja rozgrywa się praktycznie w czasie rzeczywistym.
Robot Gort z The Day the Earth Stood Still stał się jedną z ikon science fiction lat 50.
Wise uważał The Haunting za jeden ze swoich ulubionych filmów.
Wyreżyserował dwa spośród najbardziej utytułowanych musicali w historii Hollywood.
To właśnie jemu powierzono pierwszy kinowy film z załogą Star Treka.
Był również prezesem Directors Guild of America oraz Academy of Motion Picture Arts and Sciences.
Źródła