25 sierpnia 1930 roku w Edynburgu urodził się Thomas Sean Connery – szkocki aktor, który jako pierwszy kinowy James Bond stworzył jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci w historii filmu, a następnie przez dziesięciolecia udowadniał, że jego talent wykracza daleko poza świat agenta 007.
Pochodził z robotniczej rodziny i zanim rozpoczął karierę aktorską, imał się najróżniejszych zajęć. Służył w Royal Navy, pracował m.in. jako mleczarz, ratownik i model. Trenował kulturystykę, a w młodości występował również w konkursach sylwetkowych.
Do aktorstwa trafił bez typowej drogi akademickiej. W latach 50. pojawiał się na scenie, w telewizji i w niewielkich rolach filmowych. Przełom nastąpił w 1962 roku, kiedy producenci Albert R. Broccoli i Harry Saltzman obsadzili go jako Jamesa Bonda w filmie Doktor No.
Connery stworzył Bonda eleganckiego, ironicznego i uwodzicielskiego, ale jednocześnie fizycznego i niebezpiecznego. Zagrał agenta 007 w sześciu oficjalnych filmach serii w latach 1962–1971, a w 1983 roku powrócił do roli w niezależnej produkcji Nigdy nie mów nigdy.
Sukces Bonda stał się jednak również artystyczną pułapką. Connery konsekwentnie poszukiwał ról, które pozwoliłyby mu zerwać z wizerunkiem 007. Pracował z takimi reżyserami jak Alfred Hitchcock, Sidney Lumet, John Huston, John Boorman, Richard Attenborough, Terry Gilliam, Brian De Palma, Steven Spielberg czy John McTiernan.
Szczególnie ważna okazała się jego współpraca z Sidneyem Lumetem. W filmach takich jak Wzgórze, Taśma Andersona i Przestępstwo Connery pokazywał znacznie mroczniejsze, bardziej skomplikowane oblicze niż w bondowskich widowiskach.
W latach 80. rozpoczął się kolejny niezwykły etap jego kariery. Connery przestał walczyć ze swoim wiekiem i zaczął wykorzystywać go jako aktorski atut. Stał się ekranowym mentorem, dowódcą i autorytetem. Rola policjanta Jima Malone’a w Nietykalnych Briana De Palmy przyniosła mu Oscara, a Henry Jones senior z Indiany Jonesa i ostatniej krucjaty pokazał jego ogromny talent komediowy.
Później stworzył pamiętne role w Polowaniu na Czerwony Październik, Imieniu róży, Twierdzy, Osaczeniu czy Szukając siebie.
W 2000 roku został pasowany na rycerza przez królową Elżbietę II. Po Lidze niezwykłych dżentelmenów (2003) praktycznie wycofał się z kina.
Sean Connery zmarł 31 października 2020 roku na Bahamach w wieku 90 lat.
Pozostał jednym z nielicznych aktorów, którym udało się dokonać czegoś niezwykle trudnego: stworzyć bohatera będącego ikoną kultury popularnej, a następnie zbudować drugą wielką karierę poza jego cieniem.
Wybrana filmografia
1957 – No Road Back
1957 – Hell Drivers
1958 – Another Time, Another Place
1959 – Darby O’Gill and the Little People
1961 – The Frightened City
1962 – Najdłuższy dzień (The Longest Day)
1962 – Doktor No (Dr. No)
1963 – Pozdrowienia z Rosji (From Russia with Love)
1964 – Marnie
1964 – Goldfinger
1965 – Wzgórze (The Hill)
1965 – Operacja Piorun (Thunderball)
1966 – A Fine Madness
1967 – Żyje się tylko dwa razy (You Only Live Twice)
1971 – Diamenty są wieczne (Diamonds Are Forever)
1971 – Taśma Andersona (The Anderson Tapes)
1972 – Przestępstwo (The Offence)
1974 – Zardoz
1974 – Morderstwo w Orient Expressie
1975 – Człowiek, który chciał być królem (The Man Who Would Be King)
1975 – Wiatr i lew (The Wind and the Lion)
1976 – Robin i Marian (Robin and Marian)
1977 – O jeden most za daleko (A Bridge Too Far)
1979 – Wielki napad na pociąg (The First Great Train Robbery)
1981 – Bandyci czasu (Time Bandits)
1981 – Odległy ląd (Outland)
1983 – Nigdy nie mów nigdy (Never Say Never Again)
1986 – Nieśmiertelny (Highlander)
1986 – Imię róży (The Name of the Rose)
1987 – Nietykalni (The Untouchables)
1989 – Indiana Jones i ostatnia krucjata
1990 – Polowanie na Czerwony Październik
1990 – Dom Rosji (The Russia House)
1991 – Robin Hood: Książę złodziei – epizod
1992 – Uzdrowiciel z tropików (Medicine Man)
1993 – Wschodzące słońce (Rising Sun)
1995 – Rycerz króla Artura (First Knight)
1995 – W słusznej sprawie (Just Cause)
1996 – Twierdza (The Rock)
1998 – Rewolwer i melonik (The Avengers)
1999 – Osaczenie (Entrapment)
2000 – Szukając siebie (Finding Forrester)
2003 – Liga niezwykłych dżentelmenów (The League of Extraordinary Gentlemen)
Connery jako James Bond
1962 – Doktor No
1963 – Pozdrowienia z Rosji
1964 – Goldfinger
1965 – Operacja Piorun
1967 – Żyje się tylko dwa razy
1971 – Diamenty są wieczne
Oraz poza oficjalnym cyklem EON:
1983 – Nigdy nie mów nigdy
I tutaj ciekawostka: sam Connery szczególnie cenił Pozdrowienia z Rosji. BFI również wskazuje ten film jako być może najpełniejszy przykład jego Bonda – jednocześnie eleganckiego i niebezpiecznego.
Dopiero Goldfinger w pełni ukształtował późniejszy model serii: gadżety, samochody, ekstrawagancki przeciwnik, charakterystyczny henchman, efektowne lokacje i coraz większe widowisko.
Connery pozostawił jednak po sobie coś ważniejszego niż zestaw charakterystycznych gestów i powiedzonek. Sprawił, że widz uwierzył w Jamesa Bonda jako bohatera filmowego.
Connery + Sidney Lumet
Obaj zrealizowali razem pięć filmów:
1965 – Wzgórze
1971 – Taśma Andersona
1972 – Przestępstwo
1974 – Morderstwo w Orient Expressie
1976 – The Next Man
Szczególnie dwa pierwsze z naszej perspektywy są ważne: Wzgórze i Przestępstwo. BFI uważa Wzgórze za jedno z największych osiągnięć zarówno Connery’ego, jak i Lumeta, a sam reżyser bardzo wysoko oceniał jego kreację.
Jeżeli ktoś zna Connery’ego przede wszystkim jako Bonda, właśnie od Lumeta warto rozpocząć odkrywanie go na nowo.
Nagrody
Najważniejsza przyszła stosunkowo późno.
Oscar 1988 – najlepszy aktor drugoplanowy – Nietykalni. Connery jako Jim Malone pokonał m.in. Morgana Freemana i Denzela Washingtona.
BAFTA – najlepszy aktor – Imię róży.
Złoty Glob – najlepszy aktor drugoplanowy – Nietykalni.
Cecil B. DeMille Award za całokształt kariery.
Kennedy Center Honors.
BAFTA Fellowship – najwyższe honorowe wyróżnienie Brytyjskiej Akademii. Connery otrzymał je w 1998 roku.
Co ciekawe, Oscar za Nietykalnych był jedyną nominacją Connery’ego do Nagrody Akademii – i od razu zakończył się zwycięstwem.
15 ról, które trzeba znać
1. James Bond – Pozdrowienia z Rosji (1963)
Reż. Terence Young | Robert Shaw, Daniela Bianchi, Pedro Armendáriz
Bond zostaje wciągnięty w skomplikowaną operację wywiadowczą związaną z radziecką maszyną szyfrującą.
Gdybym wybrać jednego Bonda Connery’ego, warto wybrać właśnie ten film. Mniej gadżetów, więcej szpiegowskiego thrillera, kapitalny Robert Shaw i jedna z najlepszych walk wręcz w całym cyklu.
2. Mark Rutland – Marnie (1964)
Reż. Alfred Hitchcock | Tippi Hedren
Bogaty przedsiębiorca odkrywa, że zatrudniona przez niego kobieta jest kompulsywną złodziejką skrywającą głęboką traumę.
Rola trudna i dziś problematyczna, ale niezwykle interesująca w kontekście wizerunku Connery’ego. Hitchcock wykorzystuje jego bondowską charyzmę, jednocześnie odsłaniając jej znacznie mroczniejszą stronę.
3. Joe Roberts – Wzgórze (1965)
Reż. Sidney Lumet | Harry Andrews, Ian Bannen
Brytyjscy żołnierze osadzeni w wojskowym więzieniu na pustyni poddawani są brutalnemu systemowi kar.
Jedna z najważniejszych aktorskich demonstracji Connery’ego. Zero smokingu, Aston Martina i bondowskiej ironii.
4. Detective Sergeant Johnson – Przestępstwo (1972)
Reż. Sidney Lumet | Trevor Howard, Ian Bannen
Doświadczony policjant przesłuchuje człowieka podejrzanego o przestępstwo wobec dziecka. Wieloletni kontakt z przemocą zaczyna jednak ujawniać konsekwencje dla jego własnej psychiki. Prawdopodobnie najmroczniejszy Sean Connery. BFI przypomina, że sam aktor świadomie szukał takich ról, aby wyrwać się z bondowskiej szufladki.
5. Zed – Zardoz (1974)
Reż. John Boorman | Charlotte Rampling
XXIII wiek. Wojownik z prymitywnej społeczności odkrywa świat nieśmiertelnych ludzi żyjących w odizolowanej utopii. Dziwny? Bardzo.
Nieudany? Zdania są podzielone. Niezapomniany? Absolutnie. BFI nazywa go najbardziej osobliwą wyprawą w całej karierze Connery’ego.
6. Daniel Dravot – Człowiek, który chciał być królem (1975)
Reż. John Huston | Michael Caine, Christopher Plummer
Dwaj byli brytyjscy żołnierze wyruszają do odległego Kafiristanu, marząc o zdobyciu bogactwa i władzy.
Connery + Michael Caine + John Huston + Rudyard Kipling. Jeden z wielkich filmów przygodowych lat 70. i kapitalny przykład chemii między dwoma aktorami.
7. Robin Hood – Robin i Marian (1976)
Reż. Richard Lester | Audrey Hepburn, Robert Shaw
Starzejący się Robin wraca po latach do Anglii i ponownie spotyka Marian.
Nie opowieść o narodzinach legendy, lecz o tym, co dzieje się z legendą, kiedy jej bohater zaczyna się starzeć. BFI szczególnie wyróżnia tę dojrzałą, melancholijną kreację.
8. William of Baskerville – Imię róży (1986)
Reż. Jean-Jacques Annaud | Christian Slater, F. Murray Abraham
Franciszkanin przybywa do średniowiecznego opactwa, gdzie dochodzi do serii tajemniczych śmierci. Connery jako średniowieczny detektyw-filozof jest kapitalny: inteligencja, ironia, doświadczenie i autorytet. Za tę rolę zdobył BAFTA.
9. Juan Sánchez-Villalobos Ramírez – Nieśmiertelny (1986)
Reż. Russell Mulcahy | Christopher Lambert, Clancy Brown
Nieśmiertelny wojownik Connor MacLeod spotyka mentora, który wyjaśnia mu reguły niezwykłej egzystencji. Connery jest na ekranie stosunkowo krótko, ale kradnie sporą część filmu. I zaczyna się jego druga wielka specjalność: Sean Connery – mentor.
10. Jim Malone – Nietykalni (1987)
Reż. Brian De Palma | Kevin Costner, Robert De Niro, Andy Garcia
Eliot Ness próbuje stworzyć grupę policjantów zdolnych przeciwstawić się Alowi Capone. Malone jest doświadczonym gliniarzem, który wie, że walka z gangsterami będzie wymagała od Nessa porzucenia naiwności. Oscar dla Connery’ego.
11. Henry Jones Sr. – Indiana Jones i ostatnia krucjata (1989)
Reż. Steven Spielberg | Harrison Ford
Indiana Jones poszukuje zaginionego ojca, badacza obsesyjnie zainteresowanego Świętym Graalem. Jeden z genialnych castingowych żartów w historii kina: James Bond zostaje ojcem Indiany Jonesa. A Connery okazuje się fantastycznym komikiem. Relacja Ford–Connery jest prawdziwym sercem filmu.
12. Marko Ramius – Polowanie na Czerwony Październik (1990)
Reż. John McTiernan | Alec Baldwin, Scott Glenn, Sam Neill
Dowódca najnowocześniejszego radzieckiego okrętu podwodnego podejmuje decyzję, której intencji nie potrafią odczytać ani Amerykanie, ani Rosjanie.
Connery właściwie nie musi niczego udowadniać. Wchodzi na mostek i natychmiast wierzymy, że wszyscy wykonają jego rozkazy. BFI zalicza film do jego najważniejszych późnych ról.
13. John Mason – Twierdza (1996)
Reż. Michael Bay | Nicolas Cage, Ed Harris
Terroryści zajmują Alcatraz. FBI potrzebuje człowieka, który jako jedyny miał kiedyś uciec z legendarnego więzienia. A co, jeśli John Mason jest tak naprawdę… starym Jamesem Bondem? Film nigdy tego nie mówi, ale bawi się tym pomysłem bezustannie. BFI zauważa dokładnie tę samą grę z bondowskim dziedzictwem Connery’ego.
14. Robert MacDougal – Osaczenie (1999)
Reż. Jon Amiel | Catherine Zeta-Jones
Mistrzowski złodziej dzieł sztuki zostaje wciągnięty w skomplikowaną grę z młodszą specjalistką od zabezpieczeń.
Connery wykorzystuje tutaj cały zgromadzony przez dekady ekranowy kapitał: elegancję, inteligencję, ironię i świadomość własnej legendy.
15. William Forrester – Szukając siebie (2000)
Reż. Gus Van Sant | Rob Brown, F. Murray Abraham
Utalentowany nastolatek zaprzyjaźnia się z żyjącym w izolacji pisarzem.
I piękna klamra kariery: człowiek, który kiedyś został największym ekranowym symbolem męskiej siły, kończy wielką karierę rolą starego człowieka przekazującego młodszemu wiedzę i doświadczenie.
Trzy życia Seana Connery’ego
1962–1971 – Connery jako Bond
Narodziny supergwiazdy.
1964–1983 – Connery przeciwko Bondowi
Hitchcock, Lumet, Huston, Boorman, Attenborough. Aktor próbuje udowodnić, że potrafi znacznie więcej.
1986–2000 – Connery jako legenda
Nieśmiertelny, Nietykalni, Indiana Jones, Czerwony Październik, Twierdza. Nie walczy już ze swoim wizerunkiem, lecz zaczyna go wykorzystywać.
Ciekawostki
Zanim został aktorem, Connery pracował m.in. jako mleczarz w Edynburgu.
Uprawiał kulturystykę i brał udział w konkursie Mr Universe. BFI opisuje, jak doświadczenia kulturystyczne poprzedzały jego wejście do teatru.
Ważną rolę w jego rozwoju odegrał aktor Robert Henderson, który zachęcał młodego Connery’ego do intensywnego czytania literatury i pracy nad warsztatem.
Gdy zgodził się powrócić do Bonda w Diamenty są wieczne, wynegocjował wyjątkowo korzystny kontrakt, a znaczną część honorarium przeznaczył na Scottish International Education Trust.
Sidney Lumet uważał jego występ we Wzgórzu za wyjątkowo udany przykład możliwości aktora poza Bondem.
Na swojego jedynego Oscara Connery czekał do 57. roku życia.
Connery był tylko 12 lat starszy od Harrisona Forda, gdy zagrał jego ojca w Indianie Jonesie i ostatniej krucjacie.
Źródła