29 sierpnia 1935 roku w Chicago urodził się William Friedkin – jeden z najważniejszych twórców amerykańskiego kina lat 70., reżyser, który w ciągu zaledwie kilku lat stworzył dwa filmy należące dziś do kanonu kina: Francuski łącznik i Egzorcystę.
Nie ukończył szkoły filmowej. Jako nastolatek rozpoczął pracę w chicagowskiej telewizji WGN-TV, początkowo wykonując proste zadania techniczne, później realizując programy na żywo i filmy dokumentalne. Szczególne znaczenie miał dokument The People vs. Paul Crump (1962), dotyczący skazanego na śmierć więźnia. Film przyczynił się do ponownego zainteresowania jego sprawą i zwrócił uwagę na młodego reżysera.
Po przeprowadzce do Hollywood Friedkin pracował dla telewizji, a następnie realizował pierwsze filmy fabularne. Ważnym tytułem stał się The Boys in the Band (1970), adaptacja sztuki Marta Crowleya. Prawdziwy przełom nastąpił rok później.
Francuski łącznik (1971) – surowy, niemal dokumentalny thriller policyjny z Gene’em Hackmanem – zdobył pięć Oscarów, w tym za najlepszy film oraz reżyserię. Friedkin miał zaledwie 36 lat.
Dwa lata później nakręcił Egzorcystę (1973). Adaptacja powieści Williama Petera Blatty’ego stała się fenomenem kulturowym i jednym z najbardziej wpływowych horrorów w historii kina. Friedkin otrzymał drugą nominację do Oscara za reżyserię.
W połowie lat 70. znajdował się na absolutnym szczycie Hollywood. Wtedy podjął największe ryzyko swojej kariery – zrealizował niezwykle kosztowną Cenę strachu (Sorcerer, 1977), własną interpretację powieści Georges’a Arnauda, wcześniej zekranizowanej przez Henriego-Georgesa Clouzota. Film okazał się komercyjnym rozczarowaniem, lecz po latach przeszedł ogromną krytyczną rehabilitację i dziś często wymieniany jest wśród najwybitniejszych dzieł Friedkina.
Kolejne lata przyniosły kontrowersyjne Zadanie specjalne (Cruising), znakomity neo-noir Żyć i umrzeć w Los Angeles, a później m.in. Szaleństwo, Regulamin zabijania i telewizyjną wersję Dwunastu gniewnych ludzi.
W XXI wieku Friedkin jeszcze raz przypomniał o sobie jako bezkompromisowy autor. Robak (2006) i Zabójczy Joe (2011), oba oparte na sztukach Tracy’ego Lettsa, należą do najbardziej brutalnych psychologicznie filmów późnego okresu jego twórczości.
Ostatnim filmem Friedkina został Bunt przed sądem wojennym (The Caine Mutiny Court-Martial, 2023), z Kieferem Sutherlandem, Jasonem Clarke’em i Lance’em Reddickiem.
William Friedkin zmarł 7 sierpnia 2023 roku w Los Angeles, zaledwie kilka tygodni przed premierą swojego ostatniego filmu na festiwalu w Wenecji. Pozostawił po sobie filmografię nierówną, czasami kontrowersyjną, ale niezwykle odważną.
Friedkin nie chciał, żeby widz czuł się bezpiecznie. W jego najlepszych filmach człowiek wchodzi w sytuację, nad którą – podobnie jak reżyser nad bohaterem – stopniowo traci kontrolę.
Filmografia
1962 – The People vs. Paul Crump – dokument
1967 – Good Times
1968 – The Birthday Party
1968 – The Night They Raided Minsky’s
1970 – The Boys in the Band
1971 – Francuski łącznik (The French Connection)
1973 – Egzorcysta (The Exorcist)
1974 – Fritz Lang Interviewed by William Friedkin
1977 – Cena strachu (Sorcerer)
1978 – Skok na Brinka (The Brink’s Job)
1980 – Zadanie specjalne (Cruising)
1983 – Deal of the Century
1985 – Żyć i umrzeć w Los Angeles (To Live and Die in L.A.)
1987 – Szaleństwo (Rampage)
1990 – The Guardian
1994 – Blue Chips
1995 – Jade
1997 – Dwunastu gniewnych ludzi (12 Angry Men) – TV
2000 – Regulamin zabijania (Rules of Engagement)
2003 – Nożownik (The Hunted)
2006 – Robak (Bug)
2011 – Zabójczy Joe (Killer Joe)
2017 – The Devil and Father Amorth – dokument
2023 – Bunt przed sądem wojennym (The Caine Mutiny Court-Martial)
Do tego dochodzi sporo pracy telewizyjnej – od wczesnych realizacji po The Twilight Zone, Tales from the Crypt i CSI.
Nagrody i wyróżnienia
Największy triumf przyniósł Francuski łącznik. Film otrzymał osiem nominacji do Oscara i zdobył pięć statuetek: najlepszy film, reżyseria – William Friedkin, aktor – Gene Hackman, scenariusz adaptowany – Ernest Tidyman, montaż – Jerry Greenberg.
Friedkin pokonał w kategorii reżyserskiej m.in. Stanleya Kubricka, Petera Bogdanovicha i Johna Schlesingera.
Dwa lata później Egzorcysta przyniósł mu kolejną nominację do Oscara za reżyserię.
Za Francuskiego łącznika oraz Egzorcystę Friedkin otrzymał również Złote Globy za reżyserię.
W 2013 roku festiwal w Wenecji przyznał mu Złotego Lwa za całokształt twórczości.
To bardzo symboliczne wyróżnienie: właśnie wtedy Sorcerer, Cruising czy To Live and Die in L.A. – filmy nie zawsze docenione w chwili premiery – były już powszechnie odkrywane na nowo.
FRIEDKIN I NOWE HOLLYWOOD
Friedkin należy do pokolenia, które na przełomie lat 60. i 70. zmieniło kino amerykańskie. Obok niego pojawili się:
Francis Ford Coppola
Martin Scorsese
Peter Bogdanovich
Hal Ashby
Brian De Palma
Steven Spielberg
George Lucas
Ale Friedkin zajmował w tym gronie szczególne miejsce. Nie był kinowym intelektualistą w rodzaju Bogdanovicha ani wielkim konstruktorem rodzinnych sag jak Coppola. Interesowała go przede wszystkim intensywność doświadczenia: pościg, strach, obsesja, przemoc, człowiek doprowadzony do granicy. Dlatego jego najlepsze filmy często sprawiają wrażenie, jakby reżyser nie tyle opowiadał historię, ile wrzucał widza do środka wydarzeń.
10 FILMÓW NA START
1. Francuski łącznik (1971)
Gene Hackman, Roy Scheider, Fernando Rey
Nowojorscy policjanci Popeye Doyle i Buddy Russo trafiają na trop wielkiej operacji przemytu heroiny z Francji. Brudny Nowy Jork, ręczna kamera, niemal dokumentalna obserwacja i Gene Hackman w jednej ze swoich największych ról oraz legendarny pościg. Film zdobył pięć Oscarów, w tym za film, reżyserię i główną rolę Hackmana.
2. Egzorcysta (1973)
Ellen Burstyn, Max von Sydow, Jason Miller, Linda Blair
Aktorka zaczyna obserwować przerażające zmiany zachowania swojej córki. Kiedy medycyna okazuje się bezradna, pojawia się możliwość, której racjonalny człowiek wolałby nie brać pod uwagę. Friedkin traktuje fantastykę z niemal dokumentalnym realizmem.
3. Cena strachu (Sorcerer, 1977)
Roy Scheider, Bruno Cremer, Francisco Rabal, Amidou
Czterech mężczyzn ukrywających się w Ameryce Południowej dostaje szansę zarobienia pieniędzy potrzebnych do rozpoczęcia nowego życia.
Muszą jedynie przewieźć ciężarówkami ładunek niezwykle niestabilnej nitrogliceryny. Jeden z najbardziej niesprawiedliwie potraktowanych filmów lat 70., dziś uważany za jedno z największych osiągnięć Friedkina. Sekwencja ciężarówki przejeżdżającej przez rozpadający się most podczas burzy należy do wielkich scen kina.
4. Zadanie specjalne (Cruising, 1980)
Al Pacino, Paul Sorvino, Karen Allen
Policjant pracujący pod przykrywką infiltruje nowojorskie środowisko gejowskich klubów BDSM, próbując odnaleźć seryjnego mordercę. Film wzbudził ogromne kontrowersje już podczas realizacji. Nie jest łatwy ani jednoznaczny – i właśnie dlatego pozostaje jednym z najbardziej dyskutowanych dzieł Friedkina.
5. Żyć i umrzeć w Los Angeles (1985)
William Petersen, Willem Dafoe, John Pankow
Agent Secret Service obsesyjnie ściga genialnego fałszerza pieniędzy. Jeżeli Francuski łącznik jest kryminałem Nowego Jorku lat 70., to To Live and Die in L.A. jest jego neonowym odpowiednikiem z lat 80. Muzyka Wang Chung. Zdjęcia Robby’ego Müllera. I jeden z najbardziej szalonych pościgów samochodowych dekady.
6. The Boys in the Band (1970)
Kenneth Nelson, Leonard Frey, Cliff Gorman
Grupa przyjaciół spotyka się na urodzinowym przyjęciu w Nowym Jorku. Alkohol i wzajemne prowokacje stopniowo odsłaniają konflikty, frustracje i uczucia bohaterów. Film ważny historycznie, ale również interesujący jako Friedkin tuż przed eksplozją jego kariery.
7. Skok na Brinka (The Brink’s Job, 1978)
Peter Falk, Peter Boyle, Gena Rowlands
Oparta na faktach historia grupy drobnych przestępców planujących jeden z największych napadów w historii USA. Zaskakująco lekki Friedkin.
Dowód, że potrafił również nakręcić inteligentną komedię kryminalną.
8. Dwunastu gniewnych ludzi (1997)
Jack Lemmon, George C. Scott, Hume Cronyn, James Gandolfini
Dwunastu przysięgłych musi zdecydować o winie młodego człowieka oskarżonego o zabójstwo. Porównywanie z filmem Sidneya Lumeta jest nieuniknione, ale Friedkin nie próbuje go kopiować. Kapitalna obsada i możliwość zobaczenia, jak dwóch wielkich reżyserów interpretuje ten sam materiał.
9. Robak (Bug, 2006)
Ashley Judd, Michael Shannon
Samotna kobieta poznaje tajemniczego mężczyznę przekonanego, że padł ofiarą rządowego eksperymentu. Czy jego paranoja jest rzeczywiście tylko paranoją? Klaustrofobiczny, nieprzyjemny i coraz bardziej szalony film. Michael Shannon pokazuje tu, dlaczego wkrótce stał się jednym z najbardziej charakterystycznych aktorów swojego pokolenia.
10. Zabójczy Joe (Killer Joe, 2011)
Matthew McConaughey, Emile Hirsch, Juno Temple, Gina Gershon, Thomas Haden Church
Zadłużony młody człowiek wpada na fatalny pomysł rozwiązania swoich problemów finansowych poprzez wynajęcie płatnego zabójcy. Jeden z filmów, które pomogły przypomnieć światu, jak dobrym aktorem potrafi być Matthew McConaughey.
Ciekawostki
Friedkin nie ukończył szkoły filmowej. Warsztatu nauczył się w telewizji i przy dokumentach.
Słynny pościg we Francuskim łączniku powstawał na ulicach Nowego Jorku w warunkach, których współczesna produkcja prawdopodobnie nigdy by nie zaakceptowała.
Przy Egzorcyście Friedkin stosował niezwykle agresywne metody reżyserskie, próbując uzyskać od aktorów autentyczne reakcje. Część z nich jest dziś słusznie oceniana jako przekroczenie granic bezpieczeństwa pracy.
Francuski łącznik był pierwszym filmem z kategorią R, który zdobył Oscara dla najlepszego filmu.
Słynna scena przejazdu przez most w Sorcerer była ogromnym przedsięwzięciem technicznym. Ekipa zbudowała konstrukcję specjalnie na potrzeby zdjęć.
Muzykę do Sorcerer stworzył Tangerine Dream. Friedkin był pod takim wrażeniem ich twórczości, że zatrudnił zespół jeszcze zanim film został ukończony.
Friedkin zajmował się również reżyserią operową, realizując m.in. dzieła Bartóka, Pucciniego i Straussa.
W 2013 roku wydał autobiografię The Friedkin Connection: A Memoir – jedno z najlepszych źródeł do poznania jego kariery z pierwszej ręki.
W tym samym roku otrzymał w Wenecji Złotego Lwa za całokształt twórczości.
Friedkin zmarł 7 sierpnia 2023 roku, a jego ostatni film The Caine Mutiny Court-Martial miał premierę na festiwalu w Wenecji już po jego śmierci.
Źródła