5 września 1942 roku w Monachium urodził się Werner Herzog – reżyser, scenarzysta, dokumentalista, pisarz i jeden z najbardziej niezwykłych twórców w historii kina.
Kilka tygodni po jego narodzinach matka uciekła z bombardowanego Monachium i zamieszkała z dziećmi w odległej bawarskiej miejscowości Sachrang. Herzog dorastał w bardzo skromnych warunkach, bez bieżącej wody. Pierwszy film zobaczył dopiero jako jedenastolatek, gdy do miejscowości przyjechał wędrowny kinooperator.
Już jako nastolatek postanowił zostać reżyserem. Pracował nocami w hucie, aby zdobyć pieniądze na własne filmy. Pierwszy zrealizował w 1961 roku, mając 19 lat.
W latach 60. Herzog stał się jednym z twórców Nowego Kina Niemieckiego, choć zawsze pozostawał artystą idącym własną drogą. Międzynarodową sławę przyniosły mu filmy Zagadkowa historia Kaspara Hausera, Aguirre, gniew boży, Stroszek, Nosferatu wampir i Fitzcarraldo.
Pięć filmów zrealizował z Klausem Kinskim. Ich współpraca przeszła do legendy kina: była mieszaniną artystycznej fascynacji, konfliktów, wybuchów wściekłości i wzajemnej zależności. Herzog po latach opowiedział o niej w dokumencie Mój ukochany wróg.
Granica pomiędzy fabułą i rzeczywistością często się u Herzoga zacierała. Kiedy bohater Fitzcarralda przeciąga parowiec przez górę w amazońskiej dżungli, Herzog naprawdę kazał przeciągnąć wielki statek przez zbocze. Nie chciał filmowej iluzji – chciał obrazu czegoś, co rzeczywiście się wydarzyło.
Równolegle przez całą karierę tworzył dokumenty. Interesowali go ludzie żyjący na granicy możliwości: skoczek narciarski Walter Steiner, pilot Dieter Dengler, Timothy Treadwell żyjący wśród niedźwiedzi grizzly, naukowcy na Antarktydzie, mieszkańcy obszarów dotkniętych wojną i katastrofą, więźniowie oczekujący na egzekucję.
Herzog nie traktuje dokumentu jako prostego zapisu faktów. Poszukuje tego, co sam określa mianem „ekstatycznej prawdy” – prawdy osiąganej poprzez obraz, wyobraźnię i doświadczenie, a nie tylko poprzez literalną rejestrację rzeczywistości.
Jego bohaterami są często marzyciele, outsiderzy i ludzie owładnięci niemożliwym celem. Aguirre szuka El Dorado. Fitzcarraldo chce zbudować operę w dżungli. Timothy Treadwell próbuje przekroczyć granicę między człowiekiem a dziką naturą.
Herzog nakręcił ponad sześćdziesiąt filmów fabularnych i dokumentalnych. Reżyserował również opery, pisał książki, występował jako aktor i stał się właścicielem jednego z najbardziej rozpoznawalnych głosów współczesnego kina i nadal pracuje.
W 2026 roku premierę miał dokument Ghost Elephants, zrealizowany w Angoli, a na festiwalu w Wenecji (2026) Herzog zaprezentował kolejną fabułę – Bucking Fastard z Rooney Marą, Kate Marą i Orlando Bloomem.
84-letni Werner Herzog nadal wyrusza tam, gdzie kino może jeszcze znaleźć coś, czego wcześniej nie widzieliśmy.
WYBRANA FILMOGRAFIA
1968 – Znaki życia (Lebenszeichen)
1970 – Nawet karły były kiedyś małe (Auch Zwerge haben klein angefangen)
1971 – Fata Morgana – dokument
1972 – Aguirre, gniew boży (Aguirre, der Zorn Gottes)
1974 – Zagadka Kaspara Hausera (Jeder für sich und Gott gegen alle)
1976 – Szklane serce (Herz aus Glas)
1977 – Stroszek
1977 – La Soufrière – dokument
1979 – Nosferatu wampir (Nosferatu: Phantom der Nacht)
1979 – Woyzeck
1982 – Fitzcarraldo
1984 – Tam, gdzie śnią zielone mrówki (Wo die grünen Ameisen träumen)
1987 – Cobra Verde
1992 – Lekcje ciemności (Lektionen in Finsternis) – dokument
1997 – Mały Dieter chciałby latać (Little Dieter Needs to Fly) – dokument
1999 – Mój ukochany wróg (Mein liebster Feind) – dokument
2001 – Niezwyciężony (Invincible)
2005 – Grizzly Man – dokument
2006 – Rescue Dawn
2007 – Spotkania na krańcach świata (Encounters at the End of the World) – dokument
2009 – Zły porucznik (Bad Lieutenant: Port of Call New Orleans)
2010 – Jaskinia zapomnianych snów (Cave of Forgotten Dreams) – dokument
2011 – Into the Abyss – dokument
2016 – Lo i stało się. Zaduma nad światem w sieci (Lo and Behold) – dokument
2016 – Salt and Fire
2019 – Family Romance, LLC
2020 – Fireball: Visitors from Darker Worlds – dokument
2022 – Theatre of Thought – dokument
2026 – Ghost Elephants – dokument
2026 – Bucking Fastard
NAGRODY
Grand Prix Specjalne Jury w Cannes – Zagadka Kaspara Hausera (1975)
Nagroda FIPRESCI w Cannes – Zagadka Kaspara Hausera (1975)
Najlepsza reżyseria w Cannes – Fitzcarraldo (1982)
Srebrny Niedźwiedź – nadzwyczajna nagroda jury na Berlinale – Znaki życia (1968)
Spotkania na krańcach świata otrzymały nominację do Oscara w kategorii najlepszego pełnometrażowego filmu dokumentalnego.
Herzog pozostaje przy tym jednym z najbardziej wpływowych reżyserów światowego kina, którego znaczenia nie sposób mierzyć wyłącznie liczbą zdobytych statuetek.
HERZOG + KINSKI
Jedna z najbardziej niezwykłych współprac w historii kina.
1972 – Aguirre, gniew boży
1979 – Nosferatu wampir
1979 – Woyzeck
1982 – Fitzcarraldo
1987 – Cobra Verde
Klaus Kinski był dla Herzoga aktorem idealnym i jednocześnie człowiekiem niemal niemożliwym do opanowania. Jego twarz, głos i gwałtowność znakomicie pasowały do herzogowskich bohaterów owładniętych obsesją. Ich relacja była jednak pełna potężnych konfliktów.
Po śmierci Kinskiego Herzog wrócił do historii ich współpracy w Moim ukochanym wrogu (1999). Powstał film będący jednocześnie hołdem, rozliczeniem i portretem jednej z najbardziej toksycznych artystycznych relacji w historii kina.
CZŁOWIEK KONTRA NATURA?
W kinie Herzoga natura nie jest pocztówką. Nie jest również prostym przeciwnikiem człowieka.
Dżungla w Aguirre i Fitzcarraldo, pustynia w Fata Morganie, wulkan w La Soufrière, lodowe pustkowia Antarktydy w Spotkaniach na krańcach świata czy Alaska w Grizzly Manie istnieją niezależnie od ludzkich marzeń. Człowiek próbuje nadać światu sens, zaś natura nie ma obowiązku mu odpowiadać.
„ZDOBYWCY BEZUŻYTECZNEGO”
To określenie pasuje do wielu jego bohaterów.
Aguirre chce odnaleźć El Dorado.
Fitzcarraldo chce sprowadzić operę do amazońskiej dżungli.
Dieter Dengler marzy o lataniu.
Timothy Treadwell chce żyć wśród niedźwiedzi.
Sam Herzog chce przeciągnąć prawdziwy statek przez prawdziwą górę tylko dlatego, że potrzebuje tego obrazu.
Nie interesuje go człowiek rozsądny. Interesuje go człowiek, który mówi: „To niemożliwe. Zróbmy to.”
10 FILMÓW NA START
1. Aguirre, gniew boży (1972)
Klaus Kinski, Helena Rojo, Ruy Guerra
XVI wiek. Hiszpańscy konkwistadorzy wyruszają przez amazońską dżunglę w poszukiwaniu legendarnego El Dorado.
Na tratwie płynącej przez Amazonkę Kinski tworzy jeden z najbardziej niezwykłych portretów szaleństwa w historii kina.
Hipnotyczne zdjęcia, muzyka Popol Vuh i natura obojętna na ludzkie ambicje. To właściwie manifest całego kina Herzoga.
2. Zagadka Kaspara Hausera (1974)
Bruno S., Walter Ladengast
Mężczyzna, który większość życia spędził w całkowitej izolacji, zostaje nagle wprowadzony do społeczeństwa.
Herzoga nie interesuje tylko historyczna zagadka. Pyta raczej: kto właściwie jest tutaj „normalny” – Kaspar czy społeczeństwo, które próbuje go do siebie dostosować? Bruno S., naturszczyk o niezwykłej biografii, tworzy niezapomnianą kreację.
3. Stroszek (1977)
Bruno S., Eva Mattes, Clemens Scheitz
Berliński uliczny muzyk wraz z prostytutką i starszym przyjacielem wyjeżdża do Stanów Zjednoczonych, wierząc, że znajdzie tam lepsze życie. Herzog kontra amerykański sen. Film jednocześnie tragiczny, absurdalny i niezwykle ludzki. A finał należy do najbardziej osobliwych zakończeń kina lat 70.
4. Nosferatu wampir (1979)
Klaus Kinski, Isabelle Adjani, Bruno Ganz
Herzog wraca do arcydzieła F.W. Murnaua z 1922 roku. Nie tworzy jednak zwykłego remake’u. Jego Dracula jest samotny, melancholijny i przeklęty własną nieśmiertelnością. Kinski wygląda tutaj tak, jakby rzeczywiście pochodził z innego świata.
5. Woyzeck (1979)
Klaus Kinski, Eva Mattes
Biedny żołnierz poddawany eksperymentom medycznym stopniowo traci psychiczną równowagę. Film nakręcono niemal bezpośrednio po zakończeniu zdjęć do Nosferatu. Kinski jest tutaj zupełnie inny: nie demoniczny, lecz kruchy, zmęczony i upokorzony.
6. Fitzcarraldo (1982)
Klaus Kinski, Claudia Cardinale
Brian Sweeney Fitzgerald marzy o wybudowaniu opery w amazońskim mieście Iquitos. Aby zdobyć pieniądze, podejmuje szalony plan eksploatacji trudno dostępnego obszaru kauczukowego. Problemem jest góra oddzielająca dwie rzeki.
Rozwiązanie? Przeciągnąć przez nią parowiec. Herzog rzeczywiście to zrobił. Film o człowieku owładniętym niemożliwym marzeniem został nakręcony przez człowieka owładniętego niemożliwym filmem. Za Fitzcarraldo Herzog otrzymał nagrodę za reżyserię w Cannes.
7. Mój ukochany wróg (1999)
Werner Herzog, Klaus Kinski
Dokumentalny powrót do współpracy Herzoga i Kinskiego. Fragmenty filmów, wspomnienia, miejsca dawnych zdjęć i opowieści reżysera tworzą portret artystycznego związku, który przyniósł pięć niezwykłych filmów i niezliczoną liczbę konfliktów. Najlepiej oglądać go po poznaniu przynajmniej kilku ich wspólnych dzieł.
8. Grizzly Man (2005)
Timothy Treadwell, Werner Herzog
Timothy Treadwell przez wiele lat spędzał lato na Alasce wśród dzikich niedźwiedzi grizzly. Herzog wykorzystuje pozostawione przez niego nagrania, ale nie tworzy zwykłej biografii. Film staje się dyskusją dwóch sposobów patrzenia na naturę. Treadwell widzi harmonię. Herzog widzi obojętność. Jeden z najważniejszych dokumentów XXI wieku.
9. Zły porucznik (2009)
Nicolas Cage, Eva Mendes, Val Kilmer
Policjant z Nowego Orleanu prowadzi śledztwo, jednocześnie coraz bardziej pogrążając się w narkotykach, hazardzie i własnych obsesjach. Herzog + Nicolas Cage. Już samo to połączenie powinno wystarczyć. Film zaczyna się jak kryminał, ale szybko zmienia się w groteskową, halucynacyjną podróż.
10. Jaskinia zapomnianych snów (2010)
Dokument
Herzog otrzymał wyjątkowy dostęp do francuskiej jaskini Chauvet, w której znajdują się jedne z najstarszych znanych malowideł wykonanych przez człowieka. I oczywiście nie interesuje go wyłącznie archeologia. Patrząc na obrazy sprzed dziesiątek tysięcy lat, pyta: kiedy człowiek zaczął marzyć?
5 DOKUMENTÓW, KTÓRYCH NIE WOLNO POMINĄĆ
Ponieważ przy Herzogu dziesiątka bez osobnej sekcji dokumentalnej byłaby nieuczciwa:
Fata Morgana (1971)
Lekcje ciemności (1992)
Mały Dieter chciałby latać (1997)
Grizzly Man (2005)
Spotkania na krańcach świata (2007)
A potem koniecznie również Into the Abyss, Lo and Behold oraz Fireball.
CIEKAWOSTKI
Pierwszy film zobaczył dopiero w wieku około jedenastu lat.
Jako nastolatek pracował w hucie, żeby finansować swoje pierwsze produkcje.
W 1974 roku przeszedł pieszo z Monachium do Paryża, wierząc, że w ten sposób pomoże ciężko chorej krytyczce filmowej Lotte Eisner przeżyć.
Przy Fitzcarraldo naprawdę przeciągnięto ogromny parowiec przez górskie zbocze. Bez miniatury udającej statek.
Herzog założył się z Errolem Morrisem, że jeśli Morris ukończy swój pierwszy film, zje własny but. Morris nakręcił Gates of Heaven. Herzog dotrzymał słowa. Powstał z tego dokument Werner Herzog Eats His Shoe.
Historie o konfliktach Herzoga z Kinskim są tak niezwykłe, że nawet po latach trudno oddzielić fakty od mitologii tworzonej przez obu artystów.
Herzog jest również reżyserem operowym.
Pisze książki i scenariusze, a jego wspomnienia oraz zapiski z realizacji filmów są równie osobliwe jak jego kino.
Charakterystyczny niemiecki akcent i filozoficzne komentarze sprawiły, że jego głos stał się niemal osobną marką.
A mając 84 lata – nadal realizuje filmy.
Źródła
Werner Herzog Official Website
IMDb
Filmweb
Wikipedia En